باشيد اين معنا را از آيه شريفه « وَعَدَ اللَّه الَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ لَيَسْتَخْلِفَنَّهُمْ فِي الأَرْضِ » « 1 » ، و آياتى ديگر استفاده كرديم ، و با دليل عقلى هم تاييدش نموديم .
و فرقى كه بين اين وجه با وجه قبلى است ، اين است كه بنا بر وجه اول روى سخن در آيه مورد بحث تنها به مشركين مكه و پيروان ايشان است . و بنا بر وجه دوم به عموم مشركين امت است ، ولى به هر حال خطاب در آن عمومى و اجتماعى است ، و ممكن هم هست بين هر دو وجه جمع كرد .
احتمال هم دارد مراد آن حالتى باشد كه انسان در لحظات آخر عمر پيدا مىكند ، كه همه پندارهايش نقش بر آب شده ، و ادعاءهايى كه داشت از بين رفته ، و ديگر دستش از همه جا بريده ، به غير از خداى عز و جل چيزى برايش نمانده است ، مؤيد اين معنا ذيل آيه و آيه بعد از آن است . و بنا بر اين ، احتمال ضمير در * ( « أَنَّه الْحَقُّ » ) * به خداى سبحان برمىگردد .
البته مفسرين در معناى آيه اقوالى ديگر دارند كه از نقل آنها صرفنظر كرديم .
* ( « أوَ لَمْ يَكْفِ بِرَبِّكَ أَنَّه عَلى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدٌ » ) * فاعل « لم يكف » جمله « بربك » است ، چون حرف « با » در آن زايد ، است ، و جمله * ( « أَنَّه عَلى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدٌ » ) * بدل از فاعل است ، و استفهام در جمله استفهام انكارى است ، و معناى جمله اين است كه : آيا براى روشن شدن حق كافى نيست كه پروردگار تو مشهود بر هر چيز است ؟ آرى كافى است براى اينكه هيچ موجودى نيست مگر آنكه از جميع جهاتش محتاج به خدا و وابسته به او است ، و او قائم بر آن و قاهر و ما فوق آن است ، پس خداى تعالى براى هر چيزى مشهود و معلوم است ، هر چند كه بعضى او را نشناسند .
و اتصال جمله مورد بحث به جمله * ( « سَنُرِيهِمْ . . . » ) * بنا بر وجه سوم از وجوه گذشته روشن است ، ولى بنا بر دو وجه اول وجه اتصالش خيلى روشن نيست ، و شايد اين باشد كه مشركين اگر به قرآن كفر ورزيدند ، براى اين بود كه به توحيد دعوت مىكرده ، و به همين جهت در صدر آيه شريفه كه استدلال مىكرد بر حقانيت قرآن ، ناگهان به حقانيت دعوتش منتقل شده ، و بدون اينكه واسطه اى قرار دهد در ذيل آيه مستقيما به استدلال بر آن پرداخته .
گويا فرموده : به زودى آيات خود را به ايشان مىنمايانيم تا برايشان روشن گردد كه قرآن حق است ، و در نتيجه از اين راه برايشان محقق شود كه پروردگار تو يكى است و شريك
هامش
( 1 ) خدا به كسانى كه ايمان آورده و عمل صالح كردند وعده داده كه ايشان را جانشين در زمين كند . سوره نور ، آيه 55 .