* ( « سَنُرِيهِمْ آياتِنا فِي الآفاقِ وَفِي أَنْفُسِهِمْ حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَهُمْ أَنَّه الْحَقُّ . . . » ) *
كلمه « آفاق » جمع افق است كه به معناى ناحيه است . و كلمه « شهيد » به معناى شاهد ، و يا به معناى مشهود است ، و البته معناى دوم با سياق آيه مناسبتر است . و ضمير « انه » به طورى كه از سياق برمىآيد به قرآن برمىگردد . آيه قبلى هم كه كفر مشركين در قرآن را ذكر مىكرد مؤيد آن است . و بنا بر اين ، پس آيه مورد بحث اين وعده را مىدهد كه خداى سبحان به زودى آياتى در آفاق و در نفس خود بشر نشان مىدهد ، تا براى همه روشن گردد كه قرآن حق است .
و آياتى كه بتواند حقانيت قرآن را اثبات كند ، آياتى از خود قرآن خواهد بود كه از حوادث و وعده هايى خبر مىدهد كه به زودى واقع خواهد شد ، مانند آياتى كه خبر مىدهد كه به زودى خداى سبحان پيامبرش و مؤمنين را يارى مىكند ، و زمين را در اختيار آنان قرار داده ، دين آنان را بر تمامى اديان غلبه مىدهد و از مشركين قريش انتقام مىگيرد .
هم چنان كه ديديم اينطور شد ، نخست پيامبر خود را دستور داد تا از مكه به مدينه هجرت كند ، چون ديگر كارد به استخوان رسيده بود ، و آن جناب و مؤمنين به وى در نهايت شدت قرار گرفته بودند ، نه كسى ما فوق خود داشتند تا در زير سايه قدرت او ايمن باشند ، و نه در خانه خود مىتوانستند درنگ كنند ، و بعد از هجرت ، صناديد و بزرگان قريش را در بدر شكست داد ، و مدام امر آن جناب بالا مىگرفت تا آنكه مكه بدست حضرتش فتح شد ، و همه شبه جزيره عرب بفرمانش در آمد ، و بعد از آن كه خود آن جناب از دنيا رفت ، بيشتر آبادى كره زمين به دست مسلمانان فتح گرديد ، و خداى سبحان آيات خود را در آفاق و نواحى زمين به مشركين نشان داد ، و هم آيات خود را در نفس مشركين نشان داد ، و همه آنان را در بدر به هلاكت رسانيد .
البته اين حوادث تاريخى از اين جهت كه حوادثى تاريخى بودند آيت خدا بر حقانيت قرآن نبودند ، بلكه از اين جهت آيت بودند كه قبل از اينكه واقع شوند قرآن كريم از وقوع آنها خبر داده بود ، و درست همانطور كه قرآن خبر داده بود واقع شد .
احتمال هم دارد مراد از « آيات » و روشن شدن حق به وسيله آن آيات ، آن مطلبى باشد كه از آيات ديگر استفاده مىشود ، و آن اينكه خداى تعالى به زودى دين خود را به تمام معناى كلمه ظاهر ، و بر همه اديان غالب مىسازد ، به طورى كه ديگر در روى زمين غير از خداى يگانه هيچ چيزى پرستش نشود ، و هماى سعادت بر سر تمامى افراد نوع بشر بال بگستراند كه رسيدن چنين روزى غايت و هدف از خلقت بشر بود . و ما اگر به خاطر داشته