* ( « وَلَوْ جَعَلْناه قُرْآناً أَعْجَمِيًّا لَقالُوا لَوْ لا فُصِّلَتْ آياتُه ء أَعْجَمِيٌّ وَعَرَبِيٌّ » ) * راغب مىگويد كلمه « عجمه » در مقابل « ابانه - روشنگويى » است ( كه به فارسى آن را كلام گنگ مىگويند ) . و نيز مىگويد : « عجم » به معناى غير عرب است ، و غير عرب را عجمى مىگويند ، و اعجم به كسى مىگويند كه در زبانش لكنت باشد ، حال چه اينكه عرب باشد يا غير عرب ، چون عرب همانطور كه زبان غير عربى را نمىفهمد ، زبان چنين كسى را هم دير مىفهمد ، و لو اينكه عربى حرف بزند « 1 » . پس كلمه « اعجمى » به معناى غير عربى و غير بليغ است ، چه اينكه اصلا عرب نباشد ، يا آنكه عرب باشد ولى لكنتى در زبانش باشد . پس كلمه « أعجمى » صفت چنين شخصى است ، نه صفت كلام ، و اگر در آيه شريفه بر كلام اطلاق شده ، مانند اطلاق عربى بر كلام ، مجازى است .
پس معناى آيه اين است كه : اگر ما قرآن را أعجمى مىكرديم ، يعنى كلامى بود كه مقاصدش را نمىرساند ، و نظمش بليغ نبود كفار از قوم تو مىگفتند چرا آياتش را روشن و مبين نكردى ، و چرا مطالبش را از هم جدا نساختى ، آيا كتابى أعجمى و گنگ بر مردمى عربى نازل مىشود ؟ و اين دو با هم منافات دارد .
و اگر فرمود « عربى » و نفرمود « عربيون » و يا « عربية » با اينكه كتاب به جمعيتى كه همان عرب باشد نازل شده ، براى اين بود كه منظور صرف عربيت بود ، و كارى به يك نفر و چند نفر نداشت ، بلكه تنها منظور بيان اين نكته است كه نبايد بين كلام و مخاطب به آن تنافى باشد ، حال چه مخاطب يكى باشد و چه بسيار .
در كشاف گفته : اگر بپرسى چطور ممكن است منظور از كلمه « عربى » مردمى باشد كه قرآن براى آنان نازل شده و اين صحيح نيست كه كلمه « عربى » بر امت عرب اطلاق شود ، در جواب مىگوييم : اين اطلاق در اين مقام بايد همين طور باشد ، چون در مقامى كه منكر مىخواهد نامه اى گنگ و غير مفهوم را انكار و مذمت كند ، هر چند كه نامه به قومى از عرب نوشته شده باشد ، مىگويد : آيا براى خواننده عربى نامه اى أعجمى مىنويسد ؟ براى اينكه مقام ، مقام نامناسب بودن حال نامه با حال خواننده آن است ، نه بيان اينكه خواننده يك نفر است يا يك جمعيت ، و به همين جهت بايد عبارت از هر خصوصيت ديگرى كه ممكن است ذهن شنونده را متوجه آن كند ، و از غرض باز بدارد مجرد سازد .
و لذا مىبينى كه اشخاص وقتى لباس بلند بر تن زنى كوتاه قامت مىبينند ، مىگويند
هامش
( 1 ) مفردات راغب ، ماده « عجم » .