ضميرى در آن حذف شده ، و تقدير كلام « فيهم ما يقال لك » است . و معناى آيه چنين است :
در بين كسانى كه به ذكر كافر شدند ، در باره تو گفته نمىشود مگر همان حرفهايى كه در باره رسولان قبل از تو گفته مىشد ، بدرستى كه آنان در دنيا عذابى منقرض كننده دارند ، و در آخرت عذاب آتش .
و خواننده عزيز جهات تكلف در اين وجوه را متوجه است اگر كسى بينا باشد و دقت كند برايش پوشيده نيست .
* ( « وَإِنَّه لَكِتابٌ عَزِيزٌ » ) * - ضمير « انه » به ذكر برمىگردد كه همان قرآن باشد . و « عزيز » به معناى بى نظير و يا منيع است ، يعنى از اينكه مغلوب چيزى شود امتناع دارد . و البته معناى دوم با جمله بعدى كه مىفرمايد * ( « لا يَأْتِيه الْباطِلُ مِنْ بَيْنِ يَدَيْه وَلا مِنْ خَلْفِه » ) * مناسبتر است .
* ( « لا يَأْتِيه الْباطِلُ مِنْ بَيْنِ يَدَيْه وَلا مِنْ خَلْفِه » ) * - آمدن باطل به سوى قرآن ، به اين معنا است كه باطل در آن راه پيدا كند ، يا بعضى از اجزاى آن از بين برود و باطل شود ، و يا همه اش ، به طورى كه بعضى از حقايق و معارف حقه آن غير حقه شود ، و يا بعضى از احكام و شرايع آن ، و توابع آن احكام از معارف اخلاقى ، و يا همه اين موارد ذكر شده لغو گردد ، به طورى كه ديگر قابل عمل نشود ، ( و چنين چيزى محال است بشود . و آيات و سوره هاى قرآن و معارف اعتقادى و اخلاقى و عمليش تا قيامت به اعتبار خود باقى مىماند ) .
و بنا بر اين مراد از جمله * ( « مِنْ بَيْنِ يَدَيْه وَلا مِنْ خَلْفِه » ) * زمان نزول قرآن و عصرهاى بعد از آن است تا روز قيامت .
بعضى « 1 » از مفسرين گفتهاند : مراد از * ( « مِنْ بَيْنِ يَدَيْه وَلا مِنْ خَلْفِه » ) * تمامى جهات است ، هم چنان كه دو كلمه « صبح و شام » كنايه از همه زمانها است . و بنا بر اين مىخواهد بفرمايد : قرآن كريم از هر جهت مصون از اين است كه دستخوش بطلان گردد ، و اين عموميت بنا بر وجه اول كه نظريه ما بود از اطلاق نفى در جمله « لا ياتيه » استفاده مىشود .
به هر حال ، چه بنا به گفته ما ، و چه بنا بر گفته آن مفسر ، مضمون آيه اين است كه :
در بيانات قرآن تناقضى ، و در خبرهايى كه داده دروغى ، و در معارفش و حكمتها و شرايع و احكامش هيچ بطلانى نيست ، نه مورد معارضه چيزى واقع مىشود ، و نه دستخوش دگرگونگى مىگردد . و ممكن نيست چيزى كه از قرآن نيست در قرآن راه يابد ، مثلا آياتش را تحريف
هامش
( 1 ) روح المعانى ، ج 24 ، ص 127 .