« وَما أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِكَ مِنْ رَسُولٍ وَلا نَبِيٍّ إِلَّا إِذا تَمَنَّى أَلْقَى الشَّيْطانُ فِي أُمْنِيَّتِه » « 1 » آن را « القاء در امنية » خوانده .
و اما اگر احتمال دوم را بگيريم ، چاره اى جز اين نيست كه آيه را حمل كنيم بر مطلق دستور ، تا متمم امر باشد ، و آن وقت آيه شريفه به وجهى شبيه به مثل معروف « دخترم به تو مىگويم عروسم تو بشنو » مىشود .
* ( « فَاسْتَعِذْ بِاللَّه إِنَّه هُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ » ) * - كلمه « عوذ » و نيز « عياذ » - به كسره عين - و نيز « معاذ » ، و همچنين « استعاذه » ، همه يك معنا را مىدهند ، و آن عبارت است از پناه بردن . و معناى جمله مورد بحث اين است كه : هر وقت ديدى شيطان در كارت وسوسه مىكند ، پناه ببر به خدا از شيطنت او ، كه خدا شنواى مسألت تو ، و داناى به حال تو است . و يا : شنواى سخنان تو ، و داناى به اعمال تو است .
* ( « وَمِنْ آياتِه اللَّيْلُ وَالنَّهارُ وَالشَّمْسُ وَالْقَمَرُ . . . » ) *
خداى سبحان بعد از آنكه روشن كرد كه دعوت رسول اسلام ( ص ) احسن القول است ، و آن گاه به او سفارش كرد به اينكه بديها را به احسن الخصال دفع كند در اين آيه دوباره به اصل دعوت برگشته ، بر وحدانيت خدا و بر مساله معاد احتجاج مىكند .
احتجاج بر مساله توحيد را در اين آيه و آيه بعديش ، و بر مساله معاد را در آخرين آيات مورد بحث مىآورد .
پس جمله * ( « وَمِنْ آياتِه اللَّيْلُ وَالنَّهارُ » ) * احتجاجى است از راه وحدت تدبير سراسر عالم و پيوستگى آن بر وحدت رب مدبر . و باز احتجاجى است از راه وحدت رب ، بر پرستش او به تنهايى . و به همين جهت دنبال جمله مورد بحث فرمود : « و براى خورشيد و قمر سجده مكنيد . . . » .
پس كلام در اين آيه در واقع دفع دخلى است از توهمى كه ممكن است بشود ، گويا بعد از آنكه فرمود : « و يكى از آيات او شب و روز است . . . » و با اين جمله يگانگى خداى تعالى در ربوبيت را اثبات كرد ، كسى پرسيده پس حال چه بايد كرد ؟ در پاسخ فرموده : براى خورشيد و ماه سجده مكنيد ، كه آن دو مخلوق خدا و مدبر به تدبير اويند ، بلكه تنها خداى را سجده كنيد ، و تنها او را عبادت كنيد . و عموم وثنى مذهبان خورشيد و ماه را تعظيم مىكردند ، ولى آنها را نمىپرستيدند ، تنها صابئين بودند - كه به طورى كه مىگويند - اين دو
هامش
( 1 ) هيچ رسولى و پيامبرى قبل از تو نفرستاديم مگر آنكه هر وقت آرزويى مىكرد شيطان آرزويش را بر هم مىزد . سوره حج ، آيه 52 .