خط مستقيم كشيده شده باشد ، و در آيه شريفه « اهْدِنَا الصِّراطَ الْمُسْتَقِيمَ » حق را به چنين راهى تشبيه كرده . سپس مىگويد : و استقامت انسان به اين معنى است كه همواره ملازم طريقه مستقيم باشد كه خداى تعالى در باره چنين انسانهايى فرموده : * ( « إِنَّ الَّذِينَ قالُوا رَبُّنَا اللَّه ثُمَّ اسْتَقامُوا » ) * « 1 » ولى در صحاح اللغة استقامت را به معناى اعتدال گرفته ، و گفته : وقتى مىگويند « استقام له الامر » معنايش اين است كه اين امر براى او در حد اعتدال بود « 2 » .
پس مراد از جمله * ( « ثُمَّ اسْتَقامُوا » ) * اين است كه ملازم وسط راه باشند ، و دچار انحراف نگردند ، و بر سخنى كه گفته استوار باقى بمانند . مثلا در آيه « فَمَا اسْتَقامُوا لَكُمْ فَاسْتَقِيمُوا لَهُمْ » « 3 » معنايش اين است كه ما دام كفار با شما معتدل بودند ، شما هم براى آنان اعتدال داشته باشيد و از وسط راه منحرف نگرديد . و در آيه « وَاسْتَقِمْ كَما أُمِرْتَ وَلا تَتَّبِعْ أَهْواءَهُمْ » « 4 » معنايش اين است كه : آن طور كه مامور شده اى عمل كن ، يعنى راه ميانه را پيش بگير ، و هواهاى ايشان را پيروى مكن . همه تفسيرهاى مختلفى كه براى اين آيه كردهاند به همين معنا كه ما گفتيم برمىگردد .
و اين آيه و آيه بعدش حسن حال مؤمنين را بيان مىكند ، هم چنان كه آيات قبلش بدى حال كفار را بيان مىكرد .
* ( « تَتَنَزَّلُ عَلَيْهِمُ الْمَلائِكَةُ أَلَّا تَخافُوا وَلا تَحْزَنُوا وَأَبْشِرُوا بِالْجَنَّةِ الَّتِي كُنْتُمْ تُوعَدُونَ » ) * - اين آيه شريفه از آينده اى كه در انتظار مؤمنين است ، و ملائكه با آن به استقبال ايشان مىآيند ، خبر مىدهد . و آن تقويت دلها و دلگرمى آنان و بشارت به كرامت است .
پس ملائكه ايشان را از ترس و اندوه ايمنى مىدهند . و ترس هميشه از مكروهى است كه احتمال پيش آمدن دارد ، و در مورد مؤمنين يا عذابى است كه از آن مىترسند ، و يا محروميت از بهشت است كه باز از آن بيم دارند . و حزن و اندوه هم ، همواره از مكروهى است كه واقع شده ، و شرى كه پديد آمده ، مانند گناهانى كه از مؤمنين سر زده و از آثارش غمنده مىشوند و يا خيراتى كه باز به خاطر سهلانگارى از آنها فوت شده ، و از فوت آن اندوهگين مىگردند ، و ملائكه ايشان را دلدارى مىدهند به اينكه ايشان از چنان خوف و چنين اندوهى در امانند ، چون گناهانشان آمرزيده شده ، و عذاب از ايشان برداشته شده است .
هامش
( 1 ) مفردات راغب ، ماده « قوم » .
( 2 ) صحاح اللغة ، ج 5 ، ص 2017 .
( 3 ) سوره توبه ، آيه 7 .
( 4 ) سوره شورى ، آيه 15 .