* ( « وَلَنَجْزِيَنَّهُمْ أَسْوَأَ الَّذِي كانُوا يَعْمَلُونَ » ) * - بعضى « 1 » گفتهاند : مراد از * ( « أَسْوَأَ الَّذِي كانُوا يَعْمَلُونَ » ) * همه اعمال زشت آنان است ، و كلمه « أسوء - بدتر » در اينجا از معناى أفعل تفضيلى خود افتاده ، در نتيجه به معناى « بد » شده ، نه « بدتر » بعضى « 2 » از مفسرين گفتهاند :
مراد اين است كه به عنوان مبالغه در نهى و زجر ، جزاى بدترين اعمالشان را ذكر كند ، و از بقيه اعمال بدشان سكوت نمايد .
* ( « ذلِكَ جَزاءُ أَعْداءِ اللَّه النَّارُ . . . » ) *
جمله « ذلك جزاء » مبتدا و خبر است ، و كلمه « النار » بدل از كلمه « ذلك » ، و يا عطف بيان براى آن است . ممكن هم هست خبرى باشد براى مبتدايى كه حذف شده ، و تقدير آن « ذلك جزاء اعداء اللَّه هى النار » باشد ، يعنى اين است جزاى دشمنان خدا كه عبارت است از آتش . و يا مبتدا باشد براى اين خبر كه مىفرمايد : * ( « لَهُمْ فِيها دارُ الْخُلْدِ » ) * يعنى آتش براى آنان خانه اى است جاودانه .
* ( « لَهُمْ فِيها دارُ الْخُلْدِ » ) * - يعنى آتش به همه آنان احاطه دارد ، هر يك از ايشان در درون آتش خانه اى مخصوص به خود دارد ، كه در آن جاودانند .
* ( « جَزاءً بِما كانُوا بِآياتِنا يَجْحَدُونَ » ) * - كلمه « جزاء » مفعول مطلق است براى فعلى تقديرى ، و تقدير كلام چنين است « يجزون جزاء » يعنى جزاء داده مىشوند جزايى مخصوص .
و ممكن است مفعول مطلق باشد براى مصدرى كه قبلا در كلام بود ، يعنى « ذلك جزاء » نظير اين آيه كه مىفرمايد : « فَإِنَّ جَهَنَّمَ جَزاؤُكُمْ جَزاءً مَوْفُوراً » .
* ( « وَقالَ الَّذِينَ كَفَرُوا رَبَّنا أَرِنَا الَّذَيْنِ أَضَلَّانا مِنَ الْجِنِّ وَالإِنْسِ » ) * اين آيه حكايت كلامى است كه كفار در داخل آتش مىگويند ، و از خداى تعالى درخواست مىكنند كه متبوعين و پيشوايان ضلالت جنى و انسىشان را نشان ايشان بدهد تا آنان را زير پاى خود لگدمال و ذليل كنند ، و به همين مقدار عذابشان را بيشتر سازند ، به شهادت اينكه دنبالش مىگويند « * ( نَجْعَلْهُما تَحْتَ أَقْدامِنا لِيَكُونا مِنَ الأَسْفَلِينَ ) * - زير پاى خود قرارشان دهيم تا از پستترين مردم شوند » « 3 » .
* ( « إِنَّ الَّذِينَ قالُوا رَبُّنَا اللَّه ثُمَّ اسْتَقامُوا تَتَنَزَّلُ عَلَيْهِمُ الْمَلائِكَةُ . . . » ) *
راغب مىگويد : كلمه استقامت در اصل در خصوص طريقى به كار مىرفته كه به
هامش
( 1 و 2 ) مجمع البيان ، ج 9 ، ص 11 .
( 3 ) چون براستى جهنم جزاى شما است ، جزايى فراوان . سوره اسرى ، آيه 63 .