جاى آن قرينها ، قرينهاى ديگر از شيطانها برايشان قرار داد ، تا ملازم آنان باشند ، و اين را به عنوان مجازات در مقابل كفر و فسوقشان كرد .
بعضى « 1 » از مفسرين گفتهاند : معناى آيه اين است كه ما به جاى آن قرينهاى صدق ، كه مامور بودند با آنها همنشين باشند ، و نشدند ، قرينهاى بدى از جن و انس برايشان معين كرديم ولى شايد معنايى كه ما كرديم بهتر باشد .
* ( « فَزَيَّنُوا لَهُمْ ما بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَما خَلْفَهُمْ » ) * يعنى آن قرينان سوء در نظر ايشان جلوه داد پيش رو و پشت سرشان را ، و شايد مراد اين باشد كه هم لذتهاى مادى را كه داشتند در نظرشان جلوه داد ، و هم آنها را كه آرزومند بودند داشته باشند ، و در آينده بدست آورند .
بعضى « 2 » از مفسرين گفتهاند : منظور از * ( « ما بَيْنَ أَيْدِيهِمْ » ) * گناهانى است كه در اثر زينت دادن آن قرينها مرتكب شدند ، و منظور از * ( « وَما خَلْفَهُمْ » ) * ، سنتهاى زشتى است كه در مردم و براى بعد از خود باب كردند ، و ممكن است اين وجه را در وجه قبلى درج نمود .
بعضى « 3 » ديگر گفتهاند : مراد از * ( « ما بَيْنَ أَيْدِيهِمْ » ) * زندگى دنياى ايشان است كه بدان اقبال نموده و آن را مقدم بر آخرت داشتند ، و همه براى آن سعى و تلاش كردند . و مراد از * ( « وَما خَلْفَهُمْ » ) * امر آخرت است كه قرينان سوء ايشان را به انكار آن دعوت نموده گفتند : قيامتى و نشورى و حسابى و بهشتى و دوزخى در كار نيست . ولى اين وجه ، وجه بعيدى است ، براى اينكه انكار قيامت و حساب ، زينت دادن زندگى آخرت نيست .
* ( « وَحَقَّ عَلَيْهِمُ الْقَوْلُ فِي أُمَمٍ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِمْ مِنَ الْجِنِّ وَالإِنْسِ » ) * - يعنى كلمه عذاب عليه ايشان ثابت و واجب شد ، در حالى كه در امتهايى شبيه به خود بودند ، امتهايى از جن و انس كه قبل از ايشان مىزيستند . و منظور از كلمه عذاب ، آيه « وَالَّذِينَ كَفَرُوا وَكَذَّبُوا بِآياتِنا أُولئِكَ أَصْحابُ النَّارِ هُمْ فِيها خالِدُونَ » « 4 » است ، و نيز آيه « لأَمْلأَنَّ جَهَنَّمَ مِنْكَ وَمِمَّنْ تَبِعَكَ مِنْهُمْ أَجْمَعِينَ » « 5 » مىباشد و در آيه مورد بحث جمله * ( « إِنَّهُمْ كانُوا خاسِرِينَ » ) * تعليل واجب شدن كلمه عذاب ، و يا تعليل همه مطالب قبل است .
هامش
( 1 ) مجمع البيان ، ج 9 ، ص 10 .
( 2 ) مجمع البيان ، ج 9 ، ص 11 .
( 3 ) روح المعانى ، ج 24 ، ص 118 .
( 4 ) و كسانى كه كافر شدند و آيات ما را تكذيب كردند ، اهل آتش و در آن جاوداناند . سوره بقره ، آيه 39 .
( 5 ) بطور يقين جهنم را از تو و از هر كس كه پيرويت كند پر مىكنم . سوره ص ، آيه 85 .