است ، پس كسى كه مرتكب گناه مىشود ، در همان حالى كه سرگرم كار زشت خويش است ، و از خداى خود غافل ، و نسبت به مقام پروردگارش در جهلى عظيم فرو رفته و دارد به ساحت قدس او بى اعتنايى مىكند در همان حال پروردگارش او را مىبيند ، گناهش را ، و غفلتش را ، و بىاعتنايىاش به مقام ربوبيتش را ناظر و مراقب است .
و اين حقيقت همان مطلبى است كه جمله * ( « وَما كُنْتُمْ تَسْتَتِرُونَ . . . » ) * البته به كمك سياق ، آن را افاده مىكند .
پس جمله * ( « وَما كُنْتُمْ تَسْتَتِرُونَ » ) * استتار و پوشيدگى بندگان را كه در دنيا در حال معصيتند ، نفى مىكند و مىفرمايد : در آن حال به هيچ وجه نمىتوانيد خود را از نظر خدا بپوشانيد . و جمله * ( « أَنْ يَشْهَدَ . . . » ) * منصوب به حذف حرف جر است ، و تقديرش « من أن يشهد . . . » است .
* ( « وَلكِنْ ظَنَنْتُمْ أَنَّ اللَّه لا يَعْلَمُ » ) * - اين جمله استدراك در معناى اعراض است ، و از چيزى كه حذف شده و در صدر آيه بر آن دلالت مىكرده اعراض مىكند . و تقدير كلام « و لم تظنوا انها لا تعلم اعمالكم و لكن ظننتم ان اللَّه لا يعلم - شما گمان نكرده بوديد كه اعضاى بدنتان از اعمال شما خبر ندارند ، بلكه گمان مىكرديد حتى خدا هم از اعمالتان خبر ندارد » .
و اين بيان توبيخ مشركين و يا عموم گنهكاران مجرم است كه در روز قيامت از ناحيه خدا به آنان گفته مىشود .
و حاصل معنا اين است كه : شما در دنيا در هنگام معاصى پروا نداشتيد از اينكه اعضاى بدنتان كه آنها را در معصيت به كار مىزديد عليه شما شهادت دهند ، و اين پروا نداشتن شما براى اين نبود كه شما مىپنداشتيد اعضاى بدنتان درك و شعور ندارند ، و اعمال شما را نمىبينند ، بلكه براى اين بود كه مىپنداشتيد خدا از بسيارى از كارهاى شما بىخبر است . و خلاصه در هنگام معصيت به اعضاى بدن خود بى اعتنايى نمىكرديد بلكه به شهادت ما بى اعتنايى مىنموديد .
پس مىتوان گفت كه آمدن كلمه « لكن » به معناى كلمه « بل » در اين آيه شريفه ، نظير استعمال آن در آيه « وَما رَمَيْتَ إِذْ رَمَيْتَ وَلكِنَّ اللَّه رَمى » « 1 » و نيز در آيه « وَما ظَلَمُونا وَلكِنْ كانُوا أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ » « 2 » است « 3 » .
هامش
( 1 ) سوره انفال ، آيه 17 .
( 2 ) سوره بقره ، آيه 57 .
( 3 ) توضيح اينكه كلمه « لكن » كارش اين است كه قسمتى از مطلب قبل را استثناء كند مثل اينكه بگوييم همه آمدند ليكن رضا نيامد . و كلمه « بل » همه را انكار مىكند مثل اينكه مىگوييم مردم اين قريه عرب نيستند بلكه عجماند و در آيه مورد بحث و آيه 17 سوره انفال و 57 بقره كلمه « لكن » به معناى كلمه « بل » آمده است . ( مترجم ) .