كردم با اينكه بايد مىفرمود : شما را انذار مىكنم ، براى اين است كه حتمى بودن آن عذاب را برساند .
* ( « إِذْ جاءَتْهُمُ الرُّسُلُ مِنْ بَيْنِ أَيْدِيهِمْ وَمِنْ خَلْفِهِمْ أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا اللَّه . . . » ) *
كلمه « اذ - زمانى كه » ظرف است براى صاعقه دوم ، چون انذار به صاعقه در حقيقت انذار به وقوع و فرا رسيدن آن است ، در نتيجه معناى آيه اين است : من شما را هشدار مىدهم از صاعقه اى ، مانند صاعقه اى كه در قوم عاد و ثمود بيامد . . .
و اگر آمدن را به « رسل » نسبت داده كه صيغه جمع است ، با اينكه رسول عاد و رسول ثمود دو تن بودند ، يكى هود و يكى هم صالح « عليهما السلام » ، به اين اعتبار است كه رسولان خدا همه به يك دين دعوت مىكنند ، در نتيجه هر كدام را كه در نظر بگيريم ، هر چند در يك قوم خاصى مبعوث شده ، ولى در حقيقت در همه بشر مبعوث شده است .
و بر همين حساب كسى كه يك پيغمبر را تكذيب كند ، در حقيقت همه را تكذيب كرده ، و لذا مىبينيم خداى عز و جل در آيه « كَذَّبَتْ عادٌ الْمُرْسَلِينَ » « 1 » و آيه « كَذَّبَتْ ثَمُودُ الْمُرْسَلِينَ » « 2 » و آيه « كَذَّبَتْ قَوْمُ لُوطٍ الْمُرْسَلِينَ » « 3 » و نيز آياتى ديگر تكذيب يك پيغمبر را تكذيب همه انبيا دانسته است .
و اينكه بعضى « 4 » از مفسرين گفتهاند : اطلاق كلمه « رسل » كه جمع است بر هود و صالح ( ع ) از باب اطلاق صيغه جمع بر كمتر از سه نفر است ، و اين رقم اطلاق شايع است ، و از همين باب است كه در جمله * ( « إِذْ جاءَتْهُمُ » ) * ضمير جمع را به دو قوم برگردانده حرف درستى نيست ، براى اينكه اطلاق كلمه جمع بر دو نفر صحيح نيست ، و برگرداندن ضمير جمع در جمله * ( « إِذْ جاءَتْهُمُ » ) * به دو قوم عاد و ثمود ، هم از اين باب نيست ، بلكه از اين جهت است كه دو قوم عاد و ثمود هر چند دو قوم بودند ، ولى جمعيتى را تشكيل مىدادند ، و به اين جهت بايد ضمير جمع به آنها برگردد .
* ( « مِنْ بَيْنِ أَيْدِيهِمْ وَمِنْ خَلْفِهِمْ » ) * - منظور از آمدن پيامبران از پيش رو ، و از پشت سر اين است كه : پيامبران از هر سو به سوى ايشان آمدند . و استعمال اين دو جهت در همه جهات شايع است . و بعضى جايز دانستهاند كه مراد از « بين ايديهم » آينده و مراد از « و من خلفهم »
هامش
( 1 ) قوم عاد همه مرسلين را تكذيب كردند . سوره شعراء ، آيه 123 .
( 2 ) قوم ثمود همه مرسلين را تكذيب كردند . سوره شعراء ، آيه 141 .
( 3 ) قوم لوط مرسلين را تكذيب كردند . سوره شعراء ، آيه 160 .
( 4 ) روح المعانى ، ج 24 ، ص 110 .