فاسد و فسادش بر همه روشن . پس - همانطور كه گفتيم - مراد از روز پاره اى از زمان است و اطلاق روز بر پاره اى از زمان بسيار شايع است ، از آن جمله كلام خداى تعالى است كه مىفرمايد : « وَتِلْكَ الأَيَّامُ نُداوِلُها بَيْنَ النَّاسِ » « 1 » و نيز مىفرمايد : « فَهَلْ يَنْتَظِرُونَ إِلَّا مِثْلَ أَيَّامِ الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلِهِمْ » « 2 » ، و امثال اين موارد كه ايام در پاره اى از زمان اطلاق شده است .
پس مراد از دو روزى كه خدا در آن زمين را آفريده دو قطعه از زمان است كه در آن تكون زمين و زمين شدن آن تمام شده . و اگر آن را دو قطعه از زمان خواند ، نه يك قطعه ، براى اين است كه دلالت كند بر اينكه زمين در تكون نخستينش ، دو مرحله متغاير را طى كرده :
يكى مرحله خامى و كالى و دوم مرحله پختگى و رسيده شدن . و يا به عبارتى ديگر : يكى مرحله ذوب بودن ، و ديگرى مرحله منجمد شدن ، و امثال اين تعبيرها .
* ( « وَجَعَلَ فِيها رَواسِيَ مِنْ فَوْقِها . . . » ) *
اين آيه شريفه عطف است بر جمله * ( « خَلَقَ الأَرْضَ فِي يَوْمَيْنِ » ) * و فاصله شدن دو جمله :
* ( « وَتَجْعَلُونَ لَه أَنْداداً » ) * و * ( « ذلِكَ رَبُّ الْعالَمِينَ » ) * ، بين معطوف و معطوف عليه ، ضررى ندارد ، براى اينكه جمله اول مىخواهد جمله « لتكفرون » را تفسير كند و جمله دوم مىخواهد استفهام شگفتانگيز را توجيه نمايد .
و كلمه « رواسى » صفتى است براى موصوفى تقديرى ، يعنى براى « جبال » كه در كلام نيامده و تقدير كلام « جبالا رواسى » است ، يعنى : و قرار داد در زمين كوه هايى ريشه دار و ثابت .
« و بارك فيها » - يعنى و در زمين خير بسيارى قرار داد كه موجودات زنده روى زمين از نبات و حيوان و انسان در زندگى خود انواع بهره ها را از آن خيرات مىبرند .
* ( « وَقَدَّرَ فِيها أَقْواتَها فِي أَرْبَعَةِ أَيَّامٍ سَواءً لِلسَّائِلِينَ » ) * - بعضى « 3 » گفتهاند : در ظرف « اربعة ايام - چهار روز » چيزى حذف شده كه مربوط به كلمه « قدر » است و تقدير كلام « و قدر الاقوات فى تتمة اربعة ايام من حين بدء الخلق » مىباشد ، يعنى خداوند ارزاق روزيخواران را در تتمه چهار روز از حين آغاز خلقت مقدر فرمود . در نتيجه دو روز به خلقت زمين پرداخت و
هامش
( 1 ) ما اين ايام را در بين مردم جابجا مىكنيم . سوره آل عمران ، آيه 140 .
( 2 ) پس آيا در انتظار آنند كه همان ايامى كه امتهاى گذشته داشتند داشته باشند . سوره يونس ، آيه 102 .
( 3 ) مجمع البيان ، ج 9 ، ص 5 .