اين معنا دارد كه رزق مزبور حق مردم با ايمان و صالح است ، هر چند كه اين استحقاق را هم خدا به آنها داده ، نه اينكه از پيش خود به دست آورده باشند ، هم چنان كه فرمود : « إِنَّ هذا كانَ لَكُمْ جَزاءً وَكانَ سَعْيُكُمْ مَشْكُوراً » « 1 » و معلوم است رزقى كه به عنوان مزد به كسى مىدهند ، ديگر منت برنمىدارد .
* ( « قُلْ أإِنَّكُمْ لَتَكْفُرُونَ بِالَّذِي خَلَقَ الأَرْضَ فِي يَوْمَيْنِ وَتَجْعَلُونَ لَه أَنْداداً . . . » ) *
در اين آيه شريفه براى بار دوم به رسول خود دستور مىدهد كه از مشركين نسبت به كفر و شركشان به خدا پرسش نمايد كه با اينكه آيات و دلايل وحدانيت خدا در خلقت آسمانها و زمين و تدبير امر آن دو روشن است ، چرا شرك مىورزند ؟ و اين دستور را بعد از پاسخى فرموده كه از گفتار مشركين كه گفتند : * ( « قُلُوبُنا فِي أَكِنَّةٍ » ) * داده بود .
و استفهام در اين آيه استفهام تعجبى است ، و به همين مناسبت مطلب مورد استفهام را با حرف « ان » و حرف « لام » تاكيد كرد ، گويا شخص استفهام كننده به هيچ وجه باور نمىكند كه مردمى به خدا كفر بورزند و قائل به شركايى براى خدا شوند ، با اينكه برهان و حجت بر وحدانيت او اين قدر روشن است .
* ( « وَتَجْعَلُونَ لَه أَنْداداً » ) * - اين جمله تفسير جمله * ( « لَتَكْفُرُونَ بِالَّذِي خَلَقَ الأَرْضَ . . . » ) *
است . و كلمه « انداد » جمع « ند » است كه معناى مثل را مىدهد ، و مراد از « جعل انداد » شريك گرفتن براى خداست ، شركايى كه در ربوبيت و الوهيت مثل او باشند .
و اگر در جمله « * ( ذلِكَ رَبُّ الْعالَمِينَ ) * » با كلمه « ذلك » كه مخصوص براى اشاره به دور است ، به خداى تعالى اشاره كرد ، براى دور بودن ساحت مقدس او و نزاهتش از داشتن مثل و از نظاير اين اوهام است . پس او رب العالمين است ، كه تدبير امر تمامى مخلوقات به دست اوست و با اين حال ديگر هيچ مجوزى براى اين توهم نيست كه غير او ربى ديگر و معبودى ديگر باشد .
و مراد از كلمه « يوم » در جمله * ( « خَلَقَ الأَرْضَ فِي يَوْمَيْنِ » ) * پاره اى از زمان است ، نه دو روز از روزهاى معمولى و معهود ذهن ما ، چون روز از نظر ما ساكنان زمين عبارت است از مقدار حركت كره زمين به دور خودش ، كه يك دور آن را يك روز ( و يا به عبارتى : يك شبانه روز ) مىناميم ، و احتمال اينكه مراد از دو روز در آيه چنين روزى باشد احتمالى است
هامش
( 1 ) اين پاداش كه مىبينيد از پيش جزاى شما بود و كوشش شما قابل تقدير بود . سوره دهر ، آيه 22 .