سپس در آيه « 26 » مجددا همين مطلب را متذكر شده مىفرمايد : « وَقالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لا تَسْمَعُوا لِهذَا الْقُرْآنِ . . . » و براى نوبت سوم در آيه « 40 » همين مطلب را از سر گرفته ، مىفرمايد : « إِنَّ الَّذِينَ يُلْحِدُونَ فِي آياتِنا لا يَخْفَوْنَ عَلَيْنا . . . » و دنبالش مىفرمايد : « إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا بِالذِّكْرِ لَمَّا جاءَهُمْ . . . » و در اواخر سوره باز سخن از خدايى بودن قرآن نموده ، مىفرمايد : « قُلْ أرَأَيْتُمْ إِنْ كانَ مِنْ عِنْدِ اللَّه ثُمَّ كَفَرْتُمْ بِه . . . » .
و لازمه اعراض مشركين از كتاب خدا انكار اصول سه گانه دين است كه اساس دعوت حقه اسلام را تشكيل مىدهد ، و آن عبارت است از وحدانيت خدا ، نبوت خاتم الانبياء ( ص ) ، و معاد ، و چون چنين لازمه اى در كار بود ، لذا در باره اين سه اصل مفصل سخن مىگويد ، و در ضمن بشارت و انذار مىدهد .
و به طورى كه از روايات استفاده مىشود اين سوره در اوايل بعثت نازل شده و مضامين آياتش نيز بر اين معنا دلالت دارد ، پس در نتيجه اين سوره مكى خواهد بود .
* ( « حم تَنْزِيلٌ مِنَ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ » ) * كلمه « تنزيل » خبر است براى مبتدايى كه حذف شده و اين كلمه هر چند مصدر است ، ولى به معناى اسم مفعول است ، در نتيجه تقدير آيه اين مىشود : « هذا منزل من الرحمن الرحيم - اين كتاب نازل شده از ناحيه رحمان رحيم است » . و اگر از بين همه اسماء و صفات خدا نام دو صفت « رحمان » و « رحيم » را برد ، كه اولى رحمت عامه خدا را حكايت مىكند كه شامل مؤمن و كافر هر دو مىشود و دومى از رحمت خاصه خدا خبر مىدهد كه تنها شامل مؤمنين است ، به اين منظور است كه اشاره كند به اينكه اين تنزيل مايه اصلاح دنياى مردم است ، هم چنان كه مايه اصلاح آخرتشان است .
* ( « كِتابٌ فُصِّلَتْ آياتُه قُرْآناً عَرَبِيًّا لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ » ) * اين آيه خبرى است بعد از خبر قبلى ، يعنى بعد از كلمه « تنزيل » . و كلمه « فصلت » از مصدر « تفصيل » است كه در مقابل كلمه « احكام » و كلمه « اجمال » است . و مراد از تفصيل آيات قرآن اين است كه ابعاض و اجزاى آن را از يكديگر جدا و متمايز كند ، به اينكه آن را آن قدر نازل و در خور فهم شنونده كند كه شنونده عارف به اسلوبهاى كلام بتواند معانى آن را بفهمد و مقاصدش را تعقل كند ، هم چنان كه آيه « كِتابٌ أُحْكِمَتْ آياتُه ثُمَّ فُصِّلَتْ مِنْ لَدُنْ حَكِيمٍ خَبِيرٍ » « 1 » و نيز آيه
هامش
( 1 ) كتابى است كه آياتش نخست محكم بوده و سپس از ناحيه خداى حكيم خبير تفصيل داده شد . سوره هود ، آيه 1 .