پرستش خدايى كه « عزيز » است ، يعنى غالبى است كه هرگز مغلوب نمىشود و « غفار » است ، يعنى آن كس را كه توبه كند و به سويش باز گردد و به وى ايمان آورد ، مىآمرزد . و خلاصه من شما را دعوت مىكنم به ايمان به خدا و تسليم شدن در برابر او .
* ( « لا جَرَمَ أَنَّما تَدْعُونَنِي إِلَيْه لَيْسَ لَه دَعْوَةٌ فِي الدُّنْيا وَلا فِي الآخِرَةِ . . . » ) *
كلمه « لا جرم » به معناى « حقا » و يا به معناى « لا بد » است . و مفاد آيه اين است كه : مىخواهد حجت اقامه كند بر اينكه آنچه شما مرا به سويش مىخوانيد إله نيست و اين حجت را از اين راه اقامه مىكند كه خدايان شما دعوتى ندارند . و اين خود تاييد كلام سابقش نيز هست ، كه گفت : مرا دعوت مىكنيد براى خدا شريكى بگيرم كه علمى به شركت او ندارم ، چون اگر خدايان مشركين دعوت مىداشتند ، مؤمن آل فرعون هم به خدايى آنها علم پيدا مىكرد .
و معناى آيه اين است كه : بروشنى ثابت شد كه آنچه شما مرا به سويش مىخوانيد و نامش را شريك خداى سبحان مىگذاريد ، هيچ دعوتى در دنيا ندارد ، چون سابقه ندارد كه پيغمبرى به سوى مردم فرستاده باشد تا مردم را به پرستش او دعوت كند و نيز در آخرت هم دعوتى ندارد ، چون احدى از خلق به سوى او برنمىگردد .
بخلاف آن خدايى كه من شما را به سويش مىخوانم كه هم در دنيا دعوت دارد و هم در آخرت و آن خداى سبحان است كه در دنيا انبيا و رسولان متصدى ابلاغ دعوت اويند و از طرف او مبعوثند و از ناحيه او مؤيد به حجتها و معجزاتند و در آخرت هم مردم به سويش باز مىگردند ، تا در بينشان فصل قضا كند ، هم چنان كه در باره دعوت آخرت خودش فرموده :
« يَوْمَ يَدْعُوكُمْ فَتَسْتَجِيبُونَ بِحَمْدِه » « 1 » .
و همانطور كه در ذيل آيه « هُوَ الَّذِي يُرِيكُمْ آياتِه » « 2 » گفتيم ، اين معنا مسلم و معلوم است كه ربوبيت بدون دعوت در دنيا و نظير آن دعوت در آخرت تمام نمىشود ، و چون خدايى كه مؤمن آل فرعون مردم را به سوى او مىخواند ، هم دعوت در دنيا دارد و هم در آخرت ، ناگزير إله تنها همو است ، نه آن بتهايى كه مشركين وى را به پرستش او مىخواندند ، براى اينكه بتها نه در دنيا دعوت دارند و نه در آخرت ، پس إله نيستند .
* ( « وَأَنَّ مَرَدَّنا إِلَى اللَّه وَأَنَّ الْمُسْرِفِينَ هُمْ أَصْحابُ النَّارِ » ) * - اين جمله عطف است بر
هامش
( 1 ) روزى كه شما را دعوت مىكند و شما با حمد او را اجابت مىكنيد . سوره اسرى ، آيه 52 .
( 2 ) سوره مؤمن ، آيه 13 .