و معناى آيه اين است كه : * ( « أوَ لَمْ يَسِيرُوا » ) * چرا اين مردمى كه ما پيامبر به سويشان گسيل داشتهايم به سير * ( « فِي الأَرْضِ فَيَنْظُرُوا » ) * در زمين نمىپردازند ، تا به نظر تفكر و عبرتگيرى بنگرند كه * ( « كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الَّذِينَ كانُوا مِنْ قَبْلِهِمْ » ) * عاقبت مردمى كه قبل از ايشان مىزيستهاند چگونه بوده و آن امتها در اثر تكذيب پيامبران خود چه سرانجامى داشتند .
* ( « كانُوا هُمْ أَشَدَّ مِنْهُمْ قُوَّةً » ) * با اينكه آن امتها از اينان نيرومندتر و داراى تمكنى و تسلطى بيشتر « و آثارا » و آثارى چون شهرهاى محصور به قلعه هاى محكم و كاخهاى عالى و پى ريزى شده داشتند ، * ( « فِي الأَرْضِ فَأَخَذَهُمُ اللَّه بِذُنُوبِهِمْ » ) * در همين زمين كه اينان زندگى مىكنند زندگى مىكردند ، ولى خدا ايشان را به كيفر گناهانشان بگرفت و به جرم اعمالشان هلاكشان كرد * ( « وَما كانَ لَهُمْ مِنَ اللَّه مِنْ واقٍ » ) * و از ناحيه خدا هيچ حافظى كه حفظشان كند نداشتند .
* ( « ذلِكَ بِأَنَّهُمْ كانَتْ تَأْتِيهِمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَيِّناتِ . . . » ) *
كلمه « ذلك » اشاره به همان اخذ الهى است . و مراد از « بينات » آيات روشن است .
و بقيه الفاظ آيه ظاهر است .
* ( « وَلَقَدْ أَرْسَلْنا مُوسى بِآياتِنا وَسُلْطانٍ مُبِينٍ » ) * بعيد نيست مراد از « آيات » معجزات و خارق العاده هايى باشد كه موسى با آنها به سوى فرعون فرستاده شد ، از قبيل عصا ، يد بيضاء و غير آن دو . و مراد از * ( « سُلْطانٍ مُبِينٍ » ) * سلطه الهى باشد كه خدا به وسيله آن موسى ( ع ) را تاييد كرد ، و به وسيله آن جلو فرعون را از كشتن موسى و خاموش كردن نور او بگرفت .
بعضى « 1 » گفتهاند : مراد از « آيات » براهين و دلالات است ، و مراد از « سلطان » معجزات موسى ، چون عصا ، يد بيضاء ، و غير آن دو . بعضى ديگر هم حرفهايى ديگر زدهاند .
* ( « إِلى فِرْعَوْنَ وَهامانَ وَقارُونَ فَقالُوا ساحِرٌ كَذَّابٌ » ) * كلمه « فرعون » نام جبار و ديكتاتور نژاد قبط و پادشاه ايشان است . و « هامان » نام وزير اوست و « قارون » نام يكى از طاغيان بنى اسرائيل است كه داراى خزاينى مملو از پول بوده . و اگر از ميان همه دو امت قبطى و سبطى تنها نام اين سه نفر را ذكر كرده ، براى اين بوده كه تمامى فتنه ها و فسادها به اين سه نفر منتهى مىشده .
* ( « فَلَمَّا جاءَهُمْ بِالْحَقِّ مِنْ عِنْدِنا قالُوا اقْتُلُوا أَبْناءَ الَّذِينَ آمَنُوا مَعَه . . . » ) *
در اين آيه ما بين آنچه موسى برايشان آورد و بدان دعوتشان كرد ، با مقابله اى كه آنان
هامش
( 1 ) مجمع البيان ، ج 8 ، ص 519 .