* ( « تَنْزِيلُ الْكِتابِ » ) * از قبيل اضافه صفت بر موصوف خودش است و تقدير آن « كتاب منزل من اللَّه - كتابى نازل شده از خدا » مىباشد .
و اگر در بين صفات خداى تعالى دو صفت « عزيز » و « عليم » را اختصاص به ذكر داد ، - به قول بعضى « 1 » از مفسرين - براى اين است كه به اعجاز و انواع علوم قرآن اشاره كند ، علومى كه قدرت فهم بشر از آن عاجز است . و به قول بعضى « 2 » ديگر براى اين است كه تفننى در تعبير كرده باشد . ولى هيچ يك از اين دو وجه به نظر درست نيست .
وجه صحيح آن است كه بگوييم سوره مورد بحث از آنجا كه پيرامون انكار منكرين و جدال آنان در پيرامون آيات خداست . و اينكه جدالشان جاهلانه و جدال به باطل است ، و چون جاهلند خيال مىكنند كه جدالشان عالمانه است ، و به همين جهت به خود مىبالند كه چه خوب احتجاج مىكنند هم چنان كه قرآن كريم اين باليدنشان را در آخر همين سوره چنين حكايت كرده : « فَلَمَّا جاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَيِّناتِ فَرِحُوا بِما عِنْدَهُمْ مِنَ الْعِلْمِ » « 3 » و نيز از فرعون حكايت كرده كه در باره حضرت موسى به قوم خود گفت : « إِنِّي أَخافُ أَنْ يُبَدِّلَ دِينَكُمْ أَوْ أَنْ يُظْهِرَ فِي الأَرْضِ الْفَسادَ » « 4 » و نيز به ايشان گفته : « ما أُرِيكُمْ إِلَّا ما أَرى وَما أَهْدِيكُمْ إِلَّا سَبِيلَ الرَّشادِ » « 5 » .
بدين جهت سوره را با دو نام « عزيز » و « عليم » افتتاح كرد تا اشاره كرده باشد به اينكه اين كتاب كه بر آنان نازل شده ، از ناحيه كسى است كه عزيز على الاطلاق است و هيچ غالبى بر او غلبه نمىكند تا بترسد دشمنان بر آن كتاب غالب شوند و به خاطر اوهام و خرافاتى كه دارند ، از پذيرفتن آن استكبار كنند . و نيز او « عليم » على الاطلاق است ، و علم او آميخته با جهل و ضلالت نيست ، پس جدال به باطل كفار نمىتواند تاب مقاومت در مقابل دين حق را بياورد ، دين حقى كه آن را با حجتها و براهينى روشن بيان كرده است .
مؤيد اين وجه مضمونى است كه در آيه بعد است ، و مىفرمايد : * ( « غافِرِ الذَّنْبِ وَقابِلِ التَّوْبِ . . . » ) * ، كه - ان شاء اللَّه - بيانش خواهد آمد .
هامش
( 1 و 2 ) روح المعانى ، ج 24 ، ص 41 .
( 3 ) پس همين كه رسولان خدا به سويشان آمدند به علمى كه خود داشتند بباليدند .
( 4 ) من از اين مىترسم كه وى دين شما را عوض كند و يا فساد در زمين ظاهر گرداند . سوره غافر ، آيه 26 .
( 5 ) من همانهايى را كه او نشان شما داد نشانتان مىدهم و من جز به راه رشاد هدايتتان نمىكنم . سوره غافر ، آيه 29 .