اين جمله - به طورى كه از سياق برمىآيد - سخن اهل بهشت است . احتمال هم دارد تتمه كلام خداى تعالى باشد .
* ( « وَتَرَى الْمَلائِكَةَ حَافِّينَ مِنْ حَوْلِ الْعَرْشِ يُسَبِّحُونَ بِحَمْدِ رَبِّهِمْ . . . » ) *
كلمه « حافين » اسم فاعل از ماده « حف » است كه به معناى احاطه كردن و حلقه زدن دور چيزى است . و كلمه « عرض » عبارت است از آن مقامى كه فرامين و اوامر الهى از آن مقام صادر مىشود ، فرامينى كه با آن امر عالم را تدبير مىكند . و « ملائكه » عبارتند از :
مجريان مشيت خدا ، و عاملان به اوامر او . و ديدن ملائكه به اين حال كنايه است از اينكه بعد از درهم پيچيده شدن آسمانها ، ملائكه را به اين صورت و حال مىبينى .
و معناى آيه اين است كه : تو در آن روز ملائكه را مىبينى در حالى كه گرداگرد عرشند و پيرامون آن طواف مىكنند ، تا اوامر صادره را اجرا كنند ، و نيز مىبينى كه سرگرم تسبيح خدا با حمد اويند .
* ( « وَقُضِيَ بَيْنَهُمْ » ) * - احتمال دارد ضمير « هم » به ملائكه برگردد . و احتمال هم دارد به ملائكه و مردم هر دو برگردد . و احتمال هم دارد به جميع خلايق و يا تنها به مردم برگردد ، و معناى « قضاء » داورى در بين اهل بهشت و اهل آتش و يا بين انبيا و امتهاى ايشان باشد .
ولى يك نكته احتمال اخير را تضعيف مىكند و آن اين است كه داورى در بين مردم را قبلا در جمله « * ( وَقُضِيَ بَيْنَهُمْ بِالْحَقِّ وَهُمْ لا يُظْلَمُونَ ) * » فرموده بود و دوباره سخن از قضاى بين مردم راندن تكرارى است بىجهت .
ليكن ظاهر قضاوت در ما بين يك جماعت ، اين است كه به نفع بعضى ، و به ضرر بعضى داورى شود ، چون در جايى قضا به كار مىآيد كه اختلافى در بين آن گروه بوده باشد و اختلاف در بين ملائكه فرض ندارد و همين خود مؤيد آن است كه ضمير مزبور به ملائكه بر نگردد و به غير ملائكه يعنى مردم برگردد . چيزى كه هست كلمه « قضا » همانطور كه بر حكم حاكم و داورى او اطلاق مىشود ، اطلاقش بر مجموع حكم و مقدمات و آثار و دنباله هاى آن ، از قبيل احضار دو طرف دعوى ، طرح دعوى ، و شهادت خواستن از شهود ، حكم حاكم ، و رساندن حق به صاحب حق ، نيز صحيح است .
پس ممكن است مراد از كلمه « قضا » در آيه قبل ، خود حكم الهى باشد ، و مراد از « قضا » در جمله مورد بحث مجموع جزئيات باشد ، جزئياتى كه از ساعت مبعوث شدن تا آخرين لحظه ، يعنى لحظه داخل شدن دوزخيان در دوزخ و استقرار در آن و در آمدن بهشتيان در بهشت ، و استقرار در آن ، پيش مىآيد . پس با اين بيان اشكال تكرار كلمه « قضا » بر طرف
تفسير الميزان ( فارسي ) — صفحة 453
مساهمون: السيد محمدحسين الطباطبائي
ص٤٥٣