مراد از اين وعده وعده آمدن قيامت و ثواب در آن است .
و بعيد نيست كه مراد از اين وعده ، وعده به ارث دادن بهشت باشد ، هم چنان كه در قرآن فرموده : « أُولئِكَ هُمُ الْوارِثُونَ الَّذِينَ يَرِثُونَ الْفِرْدَوْسَ هُمْ فِيها خالِدُونَ » « 1 » ، و بنا بر اين احتمال جمله * ( « وَأَوْرَثَنَا الأَرْضَ » ) * عطف تفسير مىشود براى جمله * ( « صَدَقَنا وَعْدَه » ) * ( و معنا چنين مىشود : گفتند حمد آن خدايى را سزد كه به وعده خود وفا كرد ، و بهشت ديگران را هم به ما ارث داد ) .
* ( « وَأَوْرَثَنَا الأَرْضَ » ) * - مراد از كلمه « أرض » - به طورى كه گفتهاند - « 2 » زمين بهشت است ، يعنى همانجايى كه بهشتيان در آنجا مستقر مىشوند . و در اول سوره مؤمنون هم گذشت كه مراد از ارث دادن بهشت ، اين است كه : بهشت را برايشان باقى گذاشت ، با اينكه در معرض آن بود كه ديگران آن را ببرند و يا حد اقل شريك ايشان شوند ، ولى آن ديگران ( در اثر گناه و شرك ) سهم بهشت خود را از دست دادند و به اينان منتقل گرديد .
* ( « نَتَبَوَّأُ مِنَ الْجَنَّةِ حَيْثُ نَشاءُ » ) * - اين جمله بيانگر ارث دادن زمين به ايشان است ، و اگر با اينكه جا داشت بفرمايد « نتبوء منها » ، فرمود : * ( « نَتَبَوَّأُ مِنَ الْجَنَّةِ » ) * و خلاصه با اينكه جا داشت ضمير كلمه « أرض » را به كار ببرد كلمه « جنت » را آورد براى اين است كه كلمه « ارض » را معنا كند ، و بفهماند كه منظور ما از « أرض » همان بهشت است .
ولى بعضى « 3 » از مفسرين گفتهاند : مراد از « ارض » همين زمين دنيا است . ولى تفسيرى است بسيار بىپايه ، مگر اينكه آن را توجيه كنند ، و بگويند بهشت عبارت است از آخرت همين زمين دنيا ، هم چنان كه خداى تعالى فرموده : « أُولئِكَ لَهُمْ عُقْبَى الدَّارِ » « 4 » .
و معناى آيه اين است كه : پرهيزكاران بعد از داخل شدن در بهشت ، مىگويند حمد خدايى را كه به وعده خود وفا كرد ، آن وعده اى كه مىداد كه به زودى ما را داخل بهشت مىكند . و يا آن وعده اى كه مىداد كه به زودى بهشت را به ما به ارث مىدهد ، و ما در بهشت هر جايش كه دلمان بخواهد مسكن خواهيم كرد - و از اين جمله اخير به دست مىآيد كه بهشتيان هر چه بخواهند در بهشت دارند .
* ( « فَنِعْمَ أَجْرُ الْعامِلِينَ » ) * - يعنى چه خوب است اجر آنهايى كه براى خدا عمل كردند ، و
هامش
( 1 ) اينانند آنهايى كه بهشت فردوس را ارث مىبرند و هم در آن جاودانهاند . سوره مؤمنون ، آيه 10 و 11 .
( 2 ) مجمع البيان ، ج 8 ، ص 511 .
( 3 ) روح المعانى ، ج 24 ، ص 35 .
( 4 ) ايشانند كه داراى خانه آخرتند . سوره رعد ، آيه 22 .