نعمت خدا به جا مىآورند . نعمتهايى كه همه بر يگانگى او در ربوبيت و الوهيت دلالت دارد . در تفسير جمله « وَسَيَجْزِي اللَّه الشَّاكِرِينَ » « 1 » و جمله « وَلا تَجِدُ أَكْثَرَهُمْ شاكِرِينَ » « 2 » ، گفتيم كه مصداق شاكرين - البته شاكرين به حقيقت معناى كلمه - همانا مخلصين - به فتحه لام - هستند بدانجا مراجعه فرماييد .
* ( « وَما قَدَرُوا اللَّه حَقَّ قَدْرِه . . . » ) *
قدر هر چيز ، همان مقدار و اندازه آن است ، حال يا اندازه حجمش ، يا عددش ، يا وزنش ، يا امثال آن . ولى همين كلمه را به طور استعاره در امور معنوى هم ، يعنى در مقام و منزلت نيز به كار مىبرند .
پس اينكه فرمود : « و نمىتوانند خدا را آن طور كه حق اندازه گيرى او است ، اندازه بگيرند » ، تمثيلى است براى اينكه مردم آن طور كه بايد خدا را نمىشناسند ، چون از حيث معاد و برگشت اشياء به او ، كه جمله * ( « وَالأَرْضُ جَمِيعاً قَبْضَتُه يَوْمَ الْقِيامَةِ » ) * - تا آخر سوره - آن را افاده مىكند او را نمىشناسند . چون در اين جمله اين معنا را خاطر نشان مىكند كه در روز قيامت تمامى اسباب از سببيت مىافتند و دست خلق از همه آنها بريده مىشود ، تنها يك سبب مىماند و آن هم خداى مسبب الاسباب است . و در آن روز زمين را قبضه مىكند ، آسمانها را درهم مىپيچد ، و براى مردن همه زنده ها ، و زنده شدنشان در صور مىدمد ، و زنى به نور پروردگارش نورانى مىگردد ، و كتاب را مىگذارند و انبياء و شهداء را مىآورند ، و بين خلق داورى مىشود ، و هر كسى آنچه را كه كرده به طور كامل دريافت مىكند ، و مجرمين را به سوى آتش و متقين را به سوى بهشت مىبرند . خوب ، خدايى كه چنين شانى در مالكيت و تصرف دارد اگر كسى او را با اين شؤون بشناسد ، همين شناسايى ايجاب مىكند كه تنها به سوى او روى آورد و به كلى از غير او اعراض كند .
و ليكن مشركين چون ايمانى به معاد ندارند پس در حقيقت قدر خدا را به حقيقت قدردانى ندانسته و نشناختهاند ، و بدين سبب بوده كه از پرستش او اعراض نموده به پرستش غير او پرداختهاند .
* ( « وَالأَرْضُ جَمِيعاً قَبْضَتُه يَوْمَ الْقِيامَةِ » ) * منظور از كلمه « أرض » كره زمين است با همه اجزأ و اسبابى كه در آن در يكديگر
هامش
( 1 ) سوره آل عمران ، آيه 144 .
( 2 ) سوره اعراف ، آيه 17 .