« ما مِنْ شَفِيعٍ إِلَّا مِنْ بَعْدِ إِذْنِه » « 1 » .
البته براى آيه شريفه مورد بحث معنايى دقيقتر هست ، در صورتى كه آن را با امثال آيه « لَيْسَ لَهُمْ مِنْ دُونِه وَلِيٌّ وَلا شَفِيعٌ » « 2 » ضميمه كنيم ، و آن معنا اين است كه شفيع در حقيقت ، خود خداى سبحان است . و شفيعان ديگرى كه به راستى مىتوانند شفاعت كنند ، شفاعت آنان نيز به اذن خدا است . و ما در جلد اول اين كتاب در بحث شفاعت گفتيم كه : برگشت شفاعت بالأخره به اين مىشود كه يكى از صفات خدا بين خدا و شخص شفاعت خواه واسطه گردد تا حال او را اصلاح كند ، مانند واسطه شدن رحمت و مغفرت او ، بين او و بين بنده گنهكار ، تا او را از و بال گناهش و از عذاب ، نجات بخشد .
و فرق بين اين ملك و ملك در وجه قبلى اين است كه در وجه قبلى مالك شفاعت متصف به مملوكش نمىشود ، يعنى او را شفيع نمىگويند ، و شفاعت داشتن او مثل خانه داشتن زيد و عمرو نيست ، بخلاف ملك در اين وجه ، كه مالك در آن متصف به مملوكش مىشود ، و او را شفيع مىناميم ، همانطور كه زيد شجاع را به خاطر اينكه مالك شجاعت و داراى آن است شجاع مىناميم .
* ( « ثُمَّ إِلَيْه تُرْجَعُونَ » ) * - اين جمله تعليل ديگرى است براى جمله قبلى كه مىفرمود : خدا مالك همه شفاعتها است و شفاعت را در خدا منحصر مىكرد . به اين بيان كه شفاعت را كسى مالك است كه امر مشفوع له و شخص محتاج به شفاعت بالأخره به او منتهى مىشود ، اگر خواست شفاعت را قبول نموده و حال او را اصلاح مىكند و گرنه ، نه . و اما غير او ، وقتى مالك شفاعت مىشود كه باز آن مالك راضى باشد و به وى اجازه شفاعت داده باشد و تنها كسى كه امور بندگان محتاج به شفاعت به او منتهى مىشود خداست نه آلهه اى كه مشركين به جاى خدا مىخوانند ، پس مالك تمامى شفاعتها خداست ، پس اينكه مىگويند : اوليايشان به طور مطلق شفيعان ايشان هستند و به همين جهت به طور مطلق آنها را عبادت مىكنند ، عقايدى است كه هيچ مبناى قابل اعتمادى ندارد .
بعضى « 3 » از مفسرين گفتهاند : جمله * ( « ثُمَّ إِلَيْه تُرْجَعُونَ » ) * تهديدى است براى كفار ، گويا فرموده : سپس به سوى او برمىگرديد و مىفهميد كه آلهه شما . شما را شفاعت نمىكنند ، آن وقت عبادت يك عمرتان هدر رفته است .
هامش
( 1 ) هيچ كس مالك شفاعت نيست ، مگر به اذن او . سوره يونس ، آيه 3 .
( 2 ) ايشان به غير از خدا سرپرست و شفيعى ندارند . سوره انعام ، آيه 51 .
( 3 ) روح المعانى ، ج 24 ، ص 10 .