از آن است كه از هدايت آنان سود و از گمراهىشان ضرر ببيند .
* ( « وَما أَنْتَ عَلَيْهِمْ بِوَكِيلٍ » ) * - يعنى امر آنان به تو واگذار نشده تا در تدبير شؤون آنان مسئول باشى و در نتيجه تلاش كنى تا هدايت را به هر نحوى شده در دل آنان وارد سازى .
و معناى آن اين است كه ما به تو دستور دادهايم ايشان را به آنچه گفتهايم تهديد كنى ، چون ما قرآن را به حق و براى اين نازل كردهايم كه آن را بر مردم بخوانى و بس ، حال هر كس با آن هدايت يافت ، نفع هدايتش عايد خودش مىشود و هر كس گمراه شد و هدايت نيافت ، ضرر گمراهى نيز عايد خودش مىشود ، و تو از طرف من وكيل و مدبر شؤون آنان نيستى ، تا هدايت را در دل آنان جاى دهى ، تو از اين بابت هيچ اختيارى و مسئوليتى ندارى .
* ( « اللَّه يَتَوَفَّى الأَنْفُسَ حِينَ مَوْتِها . . . » ) *
در مجمع البيان گفته : كلمه « توفى » به معناى گرفتن چيزى است به طور تمام ، مثلا وقتى مىگويند : « توفيت حقى من فلان » و نيز « استوفيت حقى من فلان » معنايش اين است كه من تمامى حقم را از فلانى گرفتم « 1 » .
و اگر در آيه شريفه مسند اليه « اللَّه » را مقدم بر مسند « يتوفى » آورد ، براى اين است كه حصر را برساند و بفهماند قبض روح تنها كار خدا است ، نه غير . و اگر اين آيه با آيه « قُلْ يَتَوَفَّاكُمْ مَلَكُ الْمَوْتِ الَّذِي وُكِّلَ بِكُمْ » « 2 » و آيه « حَتَّى إِذا جاءَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ تَوَفَّتْه رُسُلُنا » « 3 » .
ضميمه شود ، اين معنا را مىدهد كه : اصالت در گرفتن جانها كار خداست نه غير ، ولى به تبعيت و به اجازه خدا كار ملك الموت و فرستادگان خدا كه ياران ملك الموتند نيز هست ، همانطور كه اين ياران هم به اجازه ملك الموت كار مىكنند .
* ( « اللَّه يَتَوَفَّى الأَنْفُسَ حِينَ مَوْتِها » ) * - مراد از « انفس » ، ارواح است ، ارواحى كه متعلق به بدنها است ، نه مجموع روح و بدن ، چون مجموع روح و بدن كسى در هنگام مرگ گرفته نمىشود ، تنها جانها گرفته مىشود ، يعنى علاقه روح از بدن قطع مىگردد ، و ديگر روح به كار تدبير بدن و دخل و تصرف در آن نمىپردازد . و مراد از كلمه « موتها » مرگ بدنها است ، حال يا اينكه مضافى در عبارت تقدير بگيريم و بگوييم تقدير آيه « اللَّه يتوفى الانفس حين موت ابدانها - خدا جانها را در هنگام مرگ بدنها مىگيرد » بوده ، و يا اينكه نسبت دادن مرگ به
هامش
( 1 ) مجمع البيان ، ج 8 ، ص 500 .
( 2 ) بگو جان شما را ملك الموتى كه موكل بر شما است مىگيرد . سوره سجده ، آيه 11 .
( 3 ) تا آنكه مرگ يكى از شما برسد ، آن وقت فرستادگان ما او را مىگيرند . سوره انعام ، آيه 61 .