شرحى و ظرفيتى نيست تا گنجايش حق را داشته باشد ، و نيز بر مركبى از نور سوار نيست ، تا حق را از باطل تميز دهد .
و جمله * ( « فَوَيْلٌ لِلْقاسِيَةِ قُلُوبُهُمْ مِنْ ذِكْرِ اللَّه » ) * تفريع بر جمله قبلى است ، چون دلالت مىكند بر اين كه اشخاص قاسية القلوب - با در نظر داشتن اينكه قساوت قلب و سختى آن لازمه نداشتن شرح صدر و نور قلبى است - با آيات خدا متذكر نمىشوند ، و در نتيجه به سوى حقى كه آيات خدا بر آن دلالت مىكند راه نمىيابند ، و به همين جهت دنبالش فرموده :
* ( « أُولئِكَ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ » ) * .
و در اين آيه شريفه هدايت به لازمه اش تعريف شده ، كه همان شرح صدر و نورانيت قلب باشد ، و ضلالت هم به لازمه اش ، يعنى قساوت قلب از ذكر خدا .
در سابق در تفسير آيه « فَمَنْ يُرِدِ اللَّه أَنْ يَهْدِيَه يَشْرَحْ صَدْرَه لِلإِسْلامِ . . . » « 1 » نيز گفتارى در معناى هدايت ايراد كرديم بدانجا مراجعه فرماييد .
* ( « اللَّه نَزَّلَ أَحْسَنَ الْحَدِيثِ كِتاباً مُتَشابِهاً مَثانِيَ . . . » ) *
اين آيه شريفه نسبت به آيه قبلى نظير اجمال بعد از تفصيل است ، چون در آيه قبلى هدايت را بطور مفصل بيان كرده بود ، و در اين آيه بطور اجمال بيان مىكند ، هر چند كه اين آيه بيان هدايت قرآن و تعريف آن نيز هست .
پس منظور از بهترين حديث در جمله * ( « اللَّه نَزَّلَ أَحْسَنَ الْحَدِيثِ » ) * قرآن كريم است و كلمه « حديث » به معناى سخن است ، هم چنان كه در آيه « فَلْيَأْتُوا بِحَدِيثٍ مِثْلِه » « 2 » و نيز در آيه « فَبِأَيِّ حَدِيثٍ بَعْدَه يُؤْمِنُونَ » « 3 » ، نيز به همين معنا است . پس قرآن بهترين سخن است ، به خاطر اينكه مشتمل است بر محض حق ، حقى كه باطل بدان رخنه نمىكند ، نه در عصر نزولش ، نه بعد از آن ، و نيز به خاطر اينكه كلام مجيد خداست .
* ( « كِتاباً مُتَشابِهاً » ) * - يعنى كتابى است كه هر قسمتش شبيه ساير قسمتها است ، و اين تشابه غير از تشابهى است كه در مقابل محكم استعمال شده ، چون تشابه دومى صفت بعضى از آيات قرآن است و در آيه مورد بحث همه آيات را متشابه خوانده ، پس اين تشابه غير آن تشابه است ، آن تشابه به معناى واضح نبودن معناى آيه است ، و اين تشابه به معناى آن است
هامش
( 1 ) پس هر كه را خدا بخواهد هدايت كند قلبش را به نور اسلام روشن گرداند . سوره انعام ، آيه 125 .
( 2 ) اگر قبول ندارند كه اين قرآن كلام خدا است پس حديثى مانند آن بياورند . سوره طور ، آيه 34 .
( 3 ) پس بعد از قرآن ديگر به چه حديثى ايمان مىآورند . سوره مرسلات ، آيه 50 .