در زندگى دنيا به درد مىخورد و با فناى دنيا فانى مىگردد .
* ( « إِنَّما يَتَذَكَّرُ أُولُوا الأَلْبابِ » ) * - يعنى از اين تذكر تنها كسانى متذكر مىشوند كه صاحبان عقلند ، و اين جمله در مقام تعليل مساوى نبودن دو طايفه است ، مىفرمايد : اينكه گفتيم مساوى نيستند ، علتش آن است كه اولى به حقايق امور متذكر مىشود و دومى نمىشود ، پس برابر نيستند ، بلكه آنها كه علم دارند بر ديگران رجحان دارند .
* ( « قُلْ يا عِبادِ الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا رَبَّكُمْ لِلَّذِينَ أَحْسَنُوا فِي هذِه الدُّنْيا حَسَنَةٌ . . . » ) *
جار و مجرور * ( « فِي هذِه الدُّنْيا » ) * متعلق است به جمله « احسنوا » در نتيجه مراد از آن وعده اى است به كسانى كه نيكوكارند ، يعنى همواره ملازم اعمال نيكند . مىفرمايد : اين گونه اشخاص حسنه و پاداشى دارند كه نمىتوان وصف آن را بيان كرد .
و در اين آيه حسنه را مطلق آورده و معين نكرده كه مراد از آن پاداشهاى دنيوى و يا اخروى است ، و ظاهر اين اطلاق آن است كه مراد از آن اعم از حسنه آخرت و حسنه دنيا است كه نصيب مؤمنين نيكوكار مىشود ، از قبيل طيب نفس ، سلامت روح ، و محفوظ بودن جانها از آنچه دلهاى كفار بدان مبتلا است ، مانند تشويش خاطر ، پريشانى قلب ، تنگى سينه ، خضوع ، در برابر اسباب ظاهرى ، و نداشتن كسى كه در همه گرفتارىهاى روزگار به او پناهنده شود و از او يارى بگيرد ، و در هنگام پيش آمدن حوادث ناگوار به او تكيه داشته باشد .
و همچنين براى مؤمنين نيكوكار در آخرت سعادت جاودان و نعيم مقيم است و بعضى « 1 » از مفسرين گفتهاند : جمله * ( « فِي هذِه الدُّنْيا » ) * متعلق به « حسنه » است . ولى اينطور نيست .
* ( « وَأَرْضُ اللَّه واسِعَةٌ » ) * - اين جمله تحريك و تشويق ايشان است به مهاجرت كردن از مكه ، به خاطر اين كه توقف در مكه براى مؤمنين به رسول خدا ( ص ) دشوار بود ، و مشركين هر روز بيشتر از روز قبل سختگيرى مىكردند و ايشان را دچار فتنه و گرفتارى مىنمودند البته آيه شريفه از نظر لفظ عام است و اختصاص به مهاجرت از مكه ندارد . بعضى « 2 » از مفسرين گفتهاند : « مراد از » ارض اللَّه « بهشت است مىفرمايد : بهشت وسيع است ، و در آن مزاحمتى نيست ، پس در صدد به دست آوردن آن به وسيله اطاعت و عبادت باشد » و ليكن اين معنا از لفظ آيه بعيد است .
* ( « إِنَّما يُوَفَّى الصَّابِرُونَ أَجْرَهُمْ بِغَيْرِ حِسابٍ » ) * - « توفيه » اجر به معناى آن است كه آن را به طور تام و كامل بدهند . و از سياق برمىآيد انحصارى كه كلمه « انما » مفيد آن است ،
هامش
( 1 و 2 ) مجمع البيان ، ج 8 ، ص 492 .