فزع افتاده ، خواستند او را دلخوش و آرام ساخته و فزعش را تسكين دهند ، لذا گفتند : « لا تخف - مترس » . و اين در حقيقت نهى از فزع است به صورت نهى از علت فزع كه همان خوف باشد . * ( « خَصْمانِ بَغى » ) * اين جمله در تقدير « نحن خصمان » است ، يعنى ما دو خصم هستيم ، و مراد از دو خصم دو نفر نيست ، بلكه دو طايفه متخاصم است ، كه بعضى بر بعضى ظلم كردهاند .
* ( « فَاحْكُمْ بَيْنَنا بِالْحَقِّ وَلا تُشْطِطْ . . . » ) * - كلمه « شطط » به معناى جور است و معناى جمله اين است كه : اى داوود بين ما حكمى كن كه به حق باشد ، و در حكم كردنت جور مكن . و ما را به راه وسط و طريق عدل راه بنما .
* ( « إِنَّ هذا أَخِي . . . » ) *
اين جمله مطلب مورد نزاع را بيان مىكند ، مىگويد : « اين برادر من است . . . » و اين جمله كلام يكى از دو طايفه است كه به يك نفر از طايفه ديگر اشاره نموده مىگويد :
« اين شخص كه مىبينى برادر من است . . . » .
و با اين بيان فساد استدلالى كه بعضى « 1 » به اين آيه كردهاند كه كمترين عدد جمع ، دو است ، روشن مىشود ، چون با بيان ما روشن گرديد كه كلمه « خصمان » و جمله « هذا اخى » هيچ دلالتى ندارد بر اين كه مراجعه كنندگان به داوود دو نفر بودهاند ، تا بگويى پس جمع * ( « إِذْ تَسَوَّرُوا » ) * و نيز * ( « إِذْ دَخَلُوا » ) * در مورد دو نفر استعمال شده در نتيجه صيغه جمع بر دو نفر نيز اطلاق مىشود .
براى اينكه گفتيم : ممكن است اين دو متخاصم دو طايفه بودهاند و هر يك از دو طرف بيشتر از يك نفر بودهاند هم چنان كه مىبينم صيغه تثنيه در آيه « هذانِ خَصْمانِ اخْتَصَمُوا فِي رَبِّهِمْ فَالَّذِينَ كَفَرُوا . . . » « 2 » در دو نفر به كار نرفته ، بلكه در دو جمعيت استعمال شده ، به شهادت اينكه هم فرموده « اخْتَصَمُوا » و هم در باره يكى از آن دو خصم فرموده :
« فَالَّذِينَ كَفَرُوا » البته ممكن هم هست اصل خصومت در بين دو فرد از دو طايفه واقع شده باشد ، ولى پاى بقيه افراد نيز به ميان كشيده شده باشد ، تا آن دو را در ادعايشان كمك كنند .
« لَه تِسْعٌ وَتِسْعُونَ نَعْجَةً وَلِيَ نَعْجَةٌ واحِدَةٌ فَقالَ أَكْفِلْنِيها وَعَزَّنِي فِي الْخِطابِ » - كلمه « نعجة » به معناى گوسفند ماده است ( كه به فارسى آن را ميش مىنامند ) . و معناى
هامش
( 1 ) مجمع البيان ، ج 8 ، ص 471 .
( 2 ) اين دو گروه كه در دين خدا با هم به جدال برخاستند دشمن يكديگرند . . . سوره حج ، آيه 19 .