است به نفع ايشان و عليه خدا . و حال آنكه مىدانيم اين طور نيست ، بلكه خداى تعالى مىخواهد در اين آيه مردم را توبيخ كند ، نه اينكه بهانه به دست ايشان بدهد .
* ( « قالُوا ابْنُوا لَه بُنْياناً فَأَلْقُوه فِي الْجَحِيمِ » ) * كلمه « بنيان » مصدر براى « بنى ، يبنى » است ، و مراد از آن اسم مفعول ، يعنى « مبنى » است . و كلمه « جحيم » به معناى آتشى است كه شعله هايش شديد باشد ، و معنايش اين است كه : براى شكنجه وى محلى بسازيد كه گنجايش آتش افروخته داشته باشد ، سپس وى را در آن آتش بيفكنيد .
* ( « فَأَرادُوا بِه كَيْداً فَجَعَلْناهُمُ الأَسْفَلِينَ » ) * كلمه « كيد » به معناى حيله است . و مراد از آن نقشه كشيدن براى نابودى ابراهيم ( ع ) و سوزاندنش در آتش است . و جمله * ( « فَجَعَلْناهُمُ الأَسْفَلِينَ » ) * كنايه است از اينكه ما ابراهيم را بر آنان غالب ساختيم ، به طورى كه نقشه شوم آنان هيچ اثرى در وى نگذاشت و آن اين بود كه به آتش گفتيم : براى ابراهيم سرد و گلستان باش : « يا نارُ كُونِي بَرْداً وَسَلاماً عَلى إِبْراهِيمَ » « 1 » .
در اينجا يك فصل از داستانهاى ابراهيم ( ع ) خاتمه مىيابد و خلاصه آن اين است كه : ابراهيم ( ع ) عليه پرستش بتها قيام كرد و با بتپرستان به خصومت برخاست و سرانجام كارش بدينجا كشيد كه او را در آتش افكندند و خداى تعالى نقشه ايشان را باطل و بىاثر كرد .
* ( « وَقالَ إِنِّي ذاهِبٌ إِلى رَبِّي سَيَهْدِينِ » ) * از اينجا فصل ديگرى از داستانهاى ابراهيم ( ع ) شروع مىشود ، و آن عبارت است از : مهاجرت وى از بين قومش ، و درخواست فرزند صالحى از خدا و اجابت خدا درخواست او را ، و داستان ذبح كردن اسماعيل و آمدن گوسفندى به جاى اسماعيل .
پس در حقيقت جمله * ( « وَقالَ إِنِّي ذاهِبٌ إِلى رَبِّي . . . » ) * خلاصه اى است از گفتار مفصلى كه قبلا با آزر داشت ، و به وى فرموده بود : « وَأَعْتَزِلُكُمْ وَما تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّه وَأَدْعُوا رَبِّي عَسى أَلَّا أَكُونَ بِدُعاءِ رَبِّي شَقِيًّا » « 2 » .
هامش
( 1 ) سوره انبياء ، آيه 69 .
( 2 ) من از شما و آنچه به جاى خدا مىخوانيد دورى و كناره گيرى مىكنم و از پروردگارم حاجت مىطلبم ، اميدوارم حاجت خواهىام از پروردگارم بىنتيجه نباشد . سوره مريم ، آيه 48 .