آوردنش در جلو چشم مردم ، بازجويى كردن از او و ساير جزئيات ديگر ، حذف شده .
استفهامى كه در آيه شريفه هست استفهام توبيخى است ، و در عين حال احتجاجى است بر بطلان طريقه مردم ، مىفرمايد : چيزى كه انسان آن را به دست خود تراشيده ، صلاحيت ندارد كه مدبر انسان و معبود او باشد ، با اينكه آفريدگار انسان و اعمالش خداست و معلوم است كه خلقت از تدبير جدا نيست « 1 » ، پس همانطور كه خداى سبحان خالق آدمى است ، رب آدمى نيز هست و اين از سفاهت و حماقت است كه اين خداى عزيز و رب واقعى را كنار گذاشته و سنگ و چوب بپرستند .
با اين بيان روشن گرديد كه كلمه « ما » در جمله * ( « ما تَنْحِتُونَ » ) * موصول است ، و رابط آن ( كه ضميرى است كه از صله به موصول برمىگردد ) ، حذف شده و تقدير آن « ما تنحتونه » بوده ، و همچنين « ما » در جمله * ( « وَما تَعْمَلُونَ » ) * موصول و تقدير آن « ما تعملونه » بوده است .
بعضى « 2 » از مفسرين احتمال دادهاند كه كلمه « ما » در هر دو جا مصدريه باشد . ليكن مصدريه بودن اولى از آن دو بسيار بعيد است ، ( چون معنا ندارد از مردم بپرسد آيا مىپرستيد تراشيدن خود را ؟ ) .
و اگر خلقت را به اعمال انسانها و يا مصنوع انسانها هم نسبت داده ، فرموده : « خدا شما را و اعمال شما را و يا مصنوع شما را خلق كرده » عيبى ندارد ، براى اينكه آنچه انسان اراده مىكند و بعد از اراده انجام مىدهد ، هر چند با اراده و اختيار خود مىكند به اراده خداى سبحان نيز هست ، يعنى خدا خواسته است كه انسان آن را بخواهد و به اختيار خود انجام دهد ، و اين نوع از اراده خداى تعالى باعث نمىشود كه اراده انسان باطل و بىاثر مانده ، در نتيجه عمل او يك عمل جبرى و بى اختيار شود ، و اين خود روشن است ( پس خدا هم خالق ما است و هم خالق آثار و اعمال ما ، چه اعمال فكرى از قبيل اراده و امثال آن و چه اعمال بدنى ) .
و اگر مراد آيه شريفه اين بوده باشد كه بخواهد بفرمايد : خدا اعمال شما را خلق كرده و خود شما و اراده شما هيچ دخالت و وساطتى نداريد و خلاصه اگر آيه شريفه بخواهد جبر را افاده كند ، در اين صورت ديگر توبيخ و تقبيح نيست بلكه عذرى است براى بندگان و حجتى
هامش
( 1 ) زيرا تدبير همين است كه فلان موجود را دنبال آن موجود ديگر و قبل از فلان موجود بيافريند ، و خلاصه موجودات را با نظم خلق كند ، پس خلقت بدون تدبير و تدبير بدون خلقت ممكن نيست - مترجم - .
( 2 ) روح المعانى ، ج 23 ، ص 124 .