زشتترين صورتها تصوير مىكنند ، هم چنان كه وقتى بخواهند عكسى از فرشته اى بكشند ، او را در زيباترين صورت ترسيم مىكنند ، و هر زيباى ديگر را به فرشته تشبيه مىنمايند ، هم چنان كه زنان دربارى مصر وقتى يوسف را ديدند گفتند : « ما هذا بَشَراً إِنْ هذا إِلَّا مَلَكٌ كَرِيمٌ » « 1 » با اين بيان ديگر جايى براى اين اشكال نمىماند كه در تشبيه هر چيز اين معنا لازم است كه به چيزى تشبيه شود كه شنونده آن را بشناسد ، و مردم سر شيطانها را نديدهاند و نمىشناسند .
* ( « فَإِنَّهُمْ لآكِلُونَ مِنْها فَمالِؤُنَ مِنْهَا الْبُطُونَ » ) * - حرف « فا » كه در آغاز جمله است ، فاى تعليل است و بيان مىكند كه درخت مزبور وسيله پذيرايى از ستمگران است كه از آن مىخورند . و در اينكه فرمود : « پس شكمها را از آن پر خواهند كرد » اشاره است به گرسنگى شديد اهل دوزخ ، به طورى كه آن قدر حريص بر خوردن مىشوند ، كه ديگر در فكر آن نيستند چه مىخورند .
* ( « ثُمَّ إِنَّ لَهُمْ عَلَيْها لَشَوْباً مِنْ حَمِيمٍ » ) * - كلمه « شوب » به معناى مخلوط و آميخته است .
و كلمه « حميم » به معناى آب داغ و بسيار سوزنده است . و معناى جمله اين است كه :
ستمگران نامبرده علاوه بر عذابهايى كه گفته شد ، مخلوطى از آب داغ و بسيار سوزنده مىنوشند ، و آن آب با آنچه از درخت زقوم خوردهاند مخلوط مىشود .
* ( « ثُمَّ إِنَّ مَرْجِعَهُمْ لإِلَى الْجَحِيمِ » ) * - يعنى تازه بعد از آنكه شكمها را از درخت « زقوم » و آب « حميم » پر كردند ، به سوى دوزخ برمىگردند ، و در آنجا مىمانند تا عذاب ببينند . در اين آيه اشاره است به اينكه : حميم مذكور در داخل جهنم نيست .
* ( « إِنَّهُمْ أَلْفَوْا آباءَهُمْ ضالِّينَ فَهُمْ عَلى آثارِهِمْ يُهْرَعُونَ » ) * - كلمه « الفوا » از « الفاء » است كه به معناى يافتن است و معناى اينكه مىگوييم « الفيت فلانا » اين است كه : من فلانى را يافتم و به او برخوردم . و كلمه « يهرعون » فعل مضارع مجهول است از ماده « اهراع » كه به معناى سرعت گرفتن است .
معناى آيه اين است كه : علت خوردنشان از درخت « زقوم » و نوشيدنشان از « حميم » و برگشتن به سوى « دوزخ » اين است كه : اينان پدران خود را گمراه يافتند ، - و با اينكه مىدانستند ايشان گمراهند ، با اين حال از ايشان كه ريشه و مرجع آنان بودند تقليد كردند - و به همين جهت دنبال پدران خود به سرعت به سوى دوزخ مىروند ، نخست به خوراكيهاى مذكور برمىخورند ، و سپس به سوى دوزخ برمىگردند . درست جزاى آخرتشان مطابق رفتار دنيايشان
هامش
( 1 ) اين بشر نيست و جز فرشته اى بزرگوار نمىتواند باشد . سوره يوسف ، آيه 31 .