* ( « فَاطَّلَعَ فَرَآه فِي سَواءِ الْجَحِيمِ » ) * - كلمه « سواء » به معناى وسط است ، و « سواء الطريق » هم به معناى وسط راه است و معناى جمله مورد بحث اين است كه : خود آن گوينده به جهنم مشرف مىشود ، و رفيق خود را در وسط آتش مىبيند .
* ( « قالَ تَاللَّه إِنْ كِدْتَ لَتُرْدِينِ » ) * - كلمه « ان » در اينجا مخفف كلمه « ان - به درستى كه » مىباشد . و كلمه « تردين » از ماده « ارداء » است كه به معناى ساقط شدن از مكانى بلند ، چون قله كوه مىباشد ، و اين عبارت كنايه از هلاكت است . و معناى جمله اين است كه : به خدا سوگند مىخورم كه نزديك بود تو مرا هم مثل خودت هلاك كنى و بدينجا ساقط سازى كه خودت سقوط كردى .
* ( « وَلَوْ لا نِعْمَةُ رَبِّي لَكُنْتُ مِنَ الْمُحْضَرِينَ » ) * - منظور از « نعمت » در اينجا توفيق و هدايت و دستگيرى خداست . و كلمه « محضرين » از « احضار » است كه به معناى جلب كردن مجرم براى شكنجه و عذاب است . در مجمع البيان مىگويد : « كلمه » احضار « اگر مطلق استعمال شود ، جز به معناى احضار براى شر و عذاب نمىآيد » « 1 » .
و معناى جمله مورد بحث اين است كه : اگر توفيق پروردگارم دستگيرم نمىشد ، و اگر خدا هدايتم نكرده بود ، من نيز مثل تو از آنهايى بودم كه براى عذاب احضار شدند .
« * ( أفَما نَحْنُ بِمَيِّتِينَ إِلَّا مَوْتَتَنَا الأُولى وَما نَحْنُ بِمُعَذَّبِينَ ) * » - اين استفهام براى تقرير آميخته با تعجب است . و مراد از « موت اول » مرگ دنيوى است ، نه مرگ عالم برزخ كه آيه شريفه « رَبَّنا أَمَتَّنَا اثْنَتَيْنِ وَأَحْيَيْتَنَا اثْنَتَيْنِ » « 2 » دلالت بر آن دارد ، زيرا در آيه مورد بحث به آن اعتنا نشده ، چون منكرين معاد ، مرگ دنيايى را فنا و نابودى مىپنداشتند و اعتقادى به مردن در برزخ نداشتند .
و معناى آيه با در نظر گرفتن جزئياتى كه در كلام حذف شده اين است كه : سپس همان گوينده به خودش و به رفقايش برگشته و با تعجب مىگويد : آيا راستى ما براى هميشه در بهشت متنعم هستيم ؟ و ديگر مرگى نداريم ، مرگ ما همان يك بارى بود كه در دنيا داشتيم و آيا راستى ديگر ما عذاب نخواهيم ديد ؟
صاحب مجمع البيان مىگويد : منظورشان از اين پرسش محقق كردن مطلب است ، نه اينكه در مساله دچار شك و ترديد شده باشند ، و بدين جهت اين سخن را مىگويند كه در گفتن آن سرور و فرحى مجدد و دو چندان هست ، هر چند كه علم به اين معنا دارند كه : در
هامش
( 1 ) مجمع البيان ، ج 8 ، ص 444 .
( 2 ) پروردگارا تو ما را دو بار ميراندى و باز زنده كردى . سوره مؤمن ، آيه 11 .