اين است كه : حال يكديگر را مىپرسند ، كه چه بر سرشان گذشت .
و معناى جمله * ( « قالَ قائِلٌ مِنْهُمْ إِنِّي كانَ لِي قَرِينٌ » ) * اين است كه : يكى از اهل بهشت به ديگران مىگويد : من در دنيا رفيقى داشتم كه از بين مردم تنها او را انتخاب كرده بودم ، و او تنها مرا رفيق خود گرفته بود . اين آن معنايى است كه از سياق استفاده مىشود .
ولى بعضى « 1 » از مفسرين گفتهاند : « مراد از » قرين « همزادى از شيطانها است » و ليكن اين حرف صحيح نيست ، زيرا قرآن كريم داشتن قرين از شيطانها را تنها براى كسانى قائل است كه از ذكر خدا و ياد او غافلند ، و اما مخلصين از داشتن چنين قرينهايى ، در عصمت الهى قرار دارند ، و نيز خداى تعالى ايشان را از اينكه تحت تاثير شيطانها قرار گيرند حفظ كرده ، همانطور كه از ابليس در آيه « فَبِعِزَّتِكَ لأُغْوِيَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ إِلَّا عِبادَكَ مِنْهُمُ الْمُخْلَصِينَ » « 2 » حكايت كرده كه گفت بندگان مخلص تو از اغواى من مستثنى هستند . بله ممكن است شيطانها متعرض بندگان مخلص خدا بشوند ، اما نمىتوانند ايشان را تحت تاثير وسوسه خود قرار دهند ، و چنين متعرضى را نمىتوان قرين نام نهاد .
* ( « يَقُولُ أإِنَّكَ لَمِنَ الْمُصَدِّقِينَ أإِذا مِتْنا وَكُنَّا تُراباً وَعِظاماً أإِنَّا لَمَدِينُونَ » ) * - ضمير در كلمه « يقول » به « قرين » برمىگردد و مفعول « مصدقين » بعث و زنده شدن براى جزاست كه جمله * ( « أإِذا مِتْنا . . . » ) * به جاى آن قرار گرفته و كلمه « مدينون » به معناى « مجزيون » است .
و معناى آيه اين است كه : آن رفيقى كه داشتم همواره از در تعجب و استبعاد و انكار از من مىپرسيد : راستى تو مساله بعث براى جزا را تصديق دارى ، و راستى باور دارى كه بعد از آنكه خاك و استخوان شديم ، و بدنهايمان متلاشى گشت و صورتها دگرگون شد ، دوباره زنده مىشويم تا جزا داده شويم ؟ راستش من كه نمىتوانم اين معنا را تصديق كنم ، چون قابل تصديق نيست .
* ( « قالَ هَلْ أَنْتُمْ مُطَّلِعُونَ » ) * - ضمير در « قال » به همان گوينده قبلى برمىگردد ، همان كسى كه به رفقاى بهشتىاش مىگفت : من رفيقى چنين و چنان داشتم . و كلمه « اطلاع » به معناى مشرف بودن انسان بر چيزى است . و معناى جمله اين است كه : همان شخص سپس رفقاى بهشتى خود را مخاطب ساخته ، مىگويد : آيا شما به جهنم اشراف داريد و اهل جهنم را مىبينيد و مىتوانيد آن رفيق مرا در جهنم پيدا كنيد و ببينيد چه حالى دارد ؟
هامش
( 1 ) تفسير جامع الاحكام القرآن ، ج 15 ، ص 82 .
( 2 ) به عزتت سوگند كه همه آنان را اغوا مىكنم ، مگر بندگان مخلصت را . سوره ص ، آيه 83 .