اينكه در آسمان اول ، جماعتى از فرشتگان هستند كه شهابها به دست گرفته و در كمين شيطانها نشستهاند كه هر وقت نزديك بيايند تا اخبار غيبى آسمان را استراق سمع كنند ، با آن شهابها به سوى آنها تيراندازى كنند و دورشان سازند ، و اين معانى همه از ظاهر آيات و اخبار ابتداء به ذهن مىرسد .
و ليكن امروز بطلان اين حرفها به خوبى روشن شده ، و عيان گشته ، و در نتيجه بطلان همه آن وجوهى هم كه در تفسير « شهب » ذكر كردهاند ، - كه وجوه بسيار زيادى هم هستند - و در تفاسير مفصل و طولانى از قبيل تفسير كبير فخر رازى « 1 » ، و روح المعانى آلوسى « 2 » و غير آن دو نقل شده ، باطل مىشود .
ناگزير بايد توجيه ديگرى كرد كه مخالف با علوم امروزى و مشاهداتى كه بشر از وضع آسمانها دارد نبوده باشد . و آن توجيه به احتمال ما - و خدا داناتر است - اين است كه : اين بياناتى كه در كلام خداى تعالى ديده مىشود ، از باب مثالهايى است كه به منظور تصوير حقايق خارج از حس زده شده ، تا آنچه خارج از حس است به صورت محسوسات در افهام بگنجد ، هم چنان كه خود خداى تعالى در كلام مجيدش فرموده : « وَتِلْكَ الأَمْثالُ نَضْرِبُها لِلنَّاسِ وَما يَعْقِلُها إِلَّا الْعالِمُونَ » « 3 » و اين گونه مثلها در كلام خداى تعالى بسيار است ، از قبيل عرش ، كرسى ، لوح و كتاب ، كه هم در گذشته به آنها اشاره شد ، و هم در آينده به بعضى از آنها اشاره خواهد رفت .
بنا بر اين اساس ، مراد از آسمانى كه ملائكه در آن منزل دارند ، عالمى ملكوتى خواهد بود كه افقى عالىتر از افق عالم ملك و محسوس دارد ، همانطور كه آسمان محسوس ما با اجرامى كه در آن هست عالىتر و بلندتر از زمين ماست .
و مراد از نزديك شدن شيطانها به آسمان ، و استراق سمع ، و به دنبالش هدف شهابها قرار گرفتن ، اين است كه : شيطانها مىخواهند به عالم فرشتگان نزديك شوند ، و از اسرار خلقت و حوادث آينده سر درآورند . و ملائكه هم ايشان را با نورى از ملكوت كه شيطانها تاب تحمل آن را ندارند ، دور مىسازند . و يا مراد اين است كه : شيطانها خود را به حق نزديك مىكنند ، تا آن را با تلبيسها و نيرنگهاى خود به صورت باطل جلوه دهند ، و يا باطل را با
هامش
( 1 ) تفسير فخر رازى ، ج 26 ، ص 121 .
( 2 ) روح المعانى ، ج 23 ، ص 73 .
( 3 ) اينها همه مثالهايى است كه ما براى مردم مىزنيم ، و اين مثلها را نمىفهمند مگر مردم عاقل .
سوره عنكبوت ، آيه 43 .