مرتكب شده ، ( سيلىهايى كه به ناحق به مردم زده ، اموالى كه به ناحق تصرف كرده ، شهادتهايى كه به ناحق نوشته و امثال آن ) ، و پاها به خصوص آن گناهانى شهادت مىدهند كه صاحب آن با خصوص آنها انجام داده ( لگدهايى كه به ناحق به مردم زده ، قدمهايى كه به سوى خيانت و ظلم و سعايت و فتنه انگيزى و امثال آن برداشته ) .
و از همين جا روشن مىگردد كه هر عضوى به عمل مخصوص به خود شهادت مىدهد و گويا مىگردد . و نام دست و پا در آيه شريفه از باب ذكر نمونه است ( و گرنه چشم و گوش و زبان و دندان ، و هر عضو ديگر نيز به كارهايى كه به وسيله آنها انجام شده ، شهادت مىدهند ) . و لذا مىبينيم كه در جاى ديگر قرآن نام گوش و چشم و قلب را برده ، و فرموده :
« إِنَّ السَّمْعَ وَالْبَصَرَ وَالْفُؤادَ كُلُّ أُولئِكَ كانَ عَنْه مَسْؤُلًا » « 1 » و در سوره حم سجده ، آيه 20 نام پوست بدن را آورده كه ان شاء اللَّه تعالى به زودى در تفسير سوره حم سجده مطالبى مربوط به اين بحث خواهد آمد .
بحث روايتى
در تفسير قمى در ذيل آيه * ( « ما يَنْظُرُونَ إِلَّا صَيْحَةً واحِدَةً . . . » ) * آمده كه : اين صيحه در آخر الزمان خواهد بود ، مردم در آن روزگار گرفتار يك صيحه مىشوند و در حالى كه مردم در بازارها مشغول مخاصمه هستند ، ناگهان گرفتار اين صيحه گشته و همه در جا مىميرند . و احدى نيست كه به خانه خود برگردد ، و يا سفارشى به كسى بكند ، و همين است معناى جمله * ( « فَلا يَسْتَطِيعُونَ تَوْصِيَةً وَلا إِلى أَهْلِهِمْ يَرْجِعُونَ » ) * « 2 » .
و در مجمع البيان گفته : در ضمن حديثى آمده كه : وقتى قيامت به پا مىشود كه مردم سرگرم كار و زندگى خويشند و بساط و كار و كسب خود را گسترده ، سرگرم دادوستدند ، و قبل از آنكه آن را جمع كنند قيامت به پا مىشود و چه بسا كه اشخاصى لقمه را برداشته به طرف دهان مىبرند ، و قيام قيامت در اين مدت كوتاه فرا مىرسد ، و از رسيدن لقمه به دهانشان جلوگيرى مىكند . و چه بسا مردى در همان حالى كه مشغول پر كردن حوض است تا دامهاى خود را آب دهد ، قبل از آب دادن قيامت به پا مىشود « 3 » .
هامش
( 1 ) به تحقيق گوش و چشم و قلب همه اينها مورد بازخواست قرار مىگيرند . سوره اسرى ، آيه 36 .
( 2 ) تفسير قمى ، ج 2 ، ص 215 .
( 3 ) مجمع البيان ، ج 8 ، ص 427 .