* ( « وَخَلَقْنا لَهُمْ مِنْ مِثْلِه ما يَرْكَبُونَ » ) * مراد از اين جمله - به طورى كه ديگران « 1 » تفسير كردهاند - چارپايان است ، چون در جاى ديگر ، كشتى و چارپايان را با هم آورده و فرموده : « وَجَعَلَ لَكُمْ مِنَ الْفُلْكِ وَالأَنْعامِ ما تَرْكَبُونَ » « 2 » و نيز فرموده : « وَعَلَيْها وَعَلَى الْفُلْكِ تُحْمَلُونَ » « 3 » بعضى « 4 » كشتى را در آيه قبل حمل بر كشتى نوح ، و آيه مورد بحث را حمل بر كشتىها و زورقها و بلمهاى ديگر كردهاند كه بشر بعد از كشتى نوح براى خود درست كرده . و اين تفسير تفسيرى است بد و بىمعنا .
و نظير آن ، تفسير آن كسى « 5 » است كه جمله مورد بحث را به شتر تنها معنا كرده .
و چه بسا مفسرينى « 6 » كه جمله مورد بحث را كه مىفرمايد : « و براى شما از مثل كشتى چيزهاى ديگرى خلق كرديم كه بر آن سوار مىشويد » حمل بر طياره و سفينه هاى فضايى عصر حاضر كردهاند . و ليكن تعميم دادن آيه بهتر است .
* ( « وَإِنْ نَشَأْ نُغْرِقْهُمْ فَلا صَرِيخَ لَهُمْ وَلا هُمْ يُنْقَذُونَ » ) * كلمه « صريخ » به معناى آن كسى است كه ناله آدمى را بشنود و استغاثه او را جواب گويد و به فرياد او برسد . و كلمه « انقاذ » به معناى نجات دادن از غرق است .
و اين آيه شريفه با آيه قبلش كه مىفرمود : * ( « أَنَّا حَمَلْنا ذُرِّيَّتَهُمْ فِي الْفُلْكِ الْمَشْحُونِ » ) * متصل است و مىخواهد بفرمايد : اختيار ، با ماست ، اگر خواستيم غرقشان مىكنيم ، و در اين صورت احدى نيست كه استغاثه آنان را جواب بدهد ، و هيچ نجات دهنده اى نيست كه ايشان را از غرق شدن برهاند .
* ( « إِلَّا رَحْمَةً مِنَّا وَمَتاعاً إِلى حِينٍ » ) * اين استثناء ، استثناى مفرغ است ، و تقدير كلام : « لا ينجون بسبب من الاسباب و بامر من الامور الا لرحمة منا تنالهم و لتمتع الى حين الاجل المسمى قدرناه لهم - به هيچ سببى از اسباب ، و هيچ امرى از امور ، نجات پيدا نمىكنند ، مگر به خاطر رحمتى از ما كه شاملشان گردد ، و به خاطر اينكه تا مدتى معين كه برايشان تقدير كردهايم زنده بمانند » مىباشد .
هامش
( 1 ) تفسير قرطبى ، ج 15 ، ص 35 . و روح المعانى ، ج 23 ، ص 27 .
( 2 ) كشتى و چارپايان را وسيله هايى قرار داد تا بر آن سوار شويد . سوره زخرف ، آيه 12 .
( 3 ) بر آنها و هر كشتى سوار مىشويد . سوره مؤمن ، آيه 80 .
( 4 ) روح المعانى ، ج 23 ، ص 27 .
( 5 ) روح البيان ، ج 7 ، ص 404 ط بيروت .
( 6 ) روح المعانى ، ج 23 ، ص 27 .