مىخواهند بگويند ما از ايمان آوردن مانع داريم ، و اين بهانه ، خود اعترافى است ضمنى ، به اينكه اصل دعوت آن جناب حق است ، كتاب او هم هر چه آورده حق است ، چيزى كه هست خطر تخطف عرب نمىگذارد ما بدان ايمان آوريم ، و صريحتر از اين اعتراف ضمنى جمله * ( « إِنْ نَتَّبِعِ الْهُدى مَعَكَ » ) * است ، كه در آن اقرار مىكنند به اينكه آنچه با رسول خدا ( ص ) است و آنچه او آورده است هدايت است ، و گر نه مىگفتند : « اگر پيروى كنيم كتاب و دين تو را » يا تعبيرى ديگر مىآوردند .
* ( « أوَ لَمْ نُمَكِّنْ لَهُمْ حَرَماً آمِناً » ) * - بعضى « 1 » گفتهاند « تمكين » متضمن معناى جعل و قرارداد است ، و معناى جمله اين است كه مگر ما براى آنان حرم امنى قرار نداديم ، تا در آن جاى گيرند بعضى « 2 » ديگر گفتهاند : كلمه « حرما » منصوب به ظرفيت است ، و معناى جمله چنين است : « آيا ما ايشان را در حرمى امن جا نداديم » و كلمه « آمنا » صفت آن ظرف است ، يعنى در حرمى جا داديم كه داراى امنيت است ، و اگر حرم را داراى امنيت توصيف كرد ، با اين كه اهل آن امنيت دارند ، از باب مجاز در نسبت است ، و جمله عطف است بر محذوف ، و گر نه در اول آن واو عاطفه نمىآمد ، بلكه مىفرمود : « ألم نمكن » پس تقدير آن چنين است : « ألم نعصمهم ، و نجعل لهم حرما آمنا ، ممكنين اياهم - آيا ايشان را مصونيت نداديم ، و حرمى امن در اختيارشان نگذاشتيم ، كه در آن جاى گيرند » .
اين جمله جواب اول خداى تعالى از گفتار ايشان است ، كه به عنوان عذر و بهانه گفتند : « اگر با تو هدايت را پيروى كنيم از سرزمين خود ربوده مىشويم » ، و حاصل جواب اين است كه : ما ايشان را در زمينى مكنت داديم كه آن را حرم و داراى امنيت قرار داديم به طورى كه عرب آن را محترم مىشمارد ، ديگر چرا بايد بترسند از اينكه اگر ايمان بياورند عرب ايشان را از آنجا بربايند .
* ( « يُجْبى إِلَيْه ثَمَراتُ كُلِّ شَيْءٍ ) * » - كلمه « يجبى » ، مضارع مجهول از ماده « جبايت » است ، كه به معناى جمعآورى است ، و كلمه « كل » در اينجا به منظور تكثير آمده ، نه اينكه بخواهد عموميت را برساند ، چون قطعا همه ميوه هاى دنيا در مكه جمعآورى نمىشود و معناى اين جمله اين است كه : « ميوه هاى بسيارى از اشياء به سوى حرم گردآورى مىشود » ، و اين جمله ، صفت حرم است ، بدين منظور آن را آورد ، تا از اين توهم كه ممكن است به و هم كسى آيد كه ايمان آوردن باعث تضرر ايشان مىشود ، چون ديگر كاروانى به مكه نمىآيد ، جلوگيرى
هامش
( 1 ) روح المعانى ، ج 20 ، ص 97 .
( 2 ) تفسير كشاف ، ج 3 ، ص 422 .