و معنايش اين است كه : سوگند مىخورم كه ما به موسى كتاب داديم ، كه همان تورات است ، و اين كتاب را بعد از هلاكت اقوام گذشته داديم ، چون حكمت اقتضاء مىكرد كه دعوت به دين توحيد و انذار بشر از عذاب را تجديد كنيم ، لذا اين كتاب را به موسى داديم ، در حالى كه پر از حجتها و براهين واضح و روشنگر بود كه انسانها به وسيله آن حجتها به معارف حقه و به سوى هدايت راه مىيابند ، و نيز رحمتى بود كه انسانها به وسيله عمل به دستورات و شرايع و احكام آن مشمول رحمت مىشوند ، اين كتاب را نازل كرديم براى اين كه انسانها متذكر شده ، آنچه از عقايد و اعمال كه بر آنان واجب است بشناسند ، و بفهمند كه به چه عقايدى بايد معتقد باشند ، و چه اعمالى را واجب است انجام دهند .
* ( « وَما كُنْتَ بِجانِبِ الْغَرْبِيِّ إِذْ قَضَيْنا إِلى مُوسَى الأَمْرَ وَما كُنْتَ مِنَ الشَّاهِدِينَ » ) * اين آيه شريفه خطاب به رسول خدا ( ص ) است ، و كلمه « غربى » صفت چيزى است كه حذف شده ، كه يا وادى است ، و يا كوه ، و معنايش اين است كه : تو در جانب بيابان غربى و يا كوه غربى نبودى كه چنين و چنان شد .
* ( « إِذْ قَضَيْنا إِلى مُوسَى الأَمْرَ » ) * - گويا كلمه « قضاء » در اينجا متضمن معناى عهد است ، ( چون با كلمه الى متعدى شده ) ، و مراد - به طورى كه گفتهاند « 1 » - اين است كه : ما امر را به وى عهد كرديم ، و معناى اين جمله اين است كه : ما امر نبوت او را با نازل كردن تورات به وى محكم كرديم ، و اما اصل نبوتش را جمله * ( « وَما كُنْتَ بِجانِبِ الطُّورِ إِذْ نادَيْنا » ) * متعرض آن است ، كه در دو آيه بعد قرار دارد . و جمله * ( « وَما كُنْتَ مِنَ الشَّاهِدِينَ » ) * تاكيد همان جمله قبل است ، يعنى جمله * ( « وَما كُنْتَ بِجانِبِ الْغَرْبِيِّ » ) * .
و معناى آيه اين است كه : محمد ( ص ) ! تو حاضر و شاهد نبودى آن هنگامى را كه ما تورات را بر موسى در جانب غربى از وادى يا كوه نازل كرديم .
* ( « وَلكِنَّا أَنْشَأْنا قُرُوناً فَتَطاوَلَ عَلَيْهِمُ الْعُمُرُ » ) * « تطاول عمر » به معناى امتداد يافتن مدت زندگى است ، و اين جمله استدراك و تبصره است از نفى در جمله * ( « وَما كُنْتَ بِجانِبِ الْغَرْبِيِّ » ) * ، و معنايش اين است كه : تو اى محمد ( ص ) ! در آنجا كه ما تورات را بر وى نازل كرديم حاضر نبودى ، و ليكن ما نسلهايى را بعد از آن پديد آورديم ، و مدت عمر آنان زياد شد ، و بعد از آن اينك داستان موسى و نزول كتاب بر او را برايت مىآوريم ، بنا بر اين در آيه شريفه ايجاز و كوتاه گويى به
هامش
( 1 ) مجمع البيان ، ج 7 ، ص 256 .