ملائكه را مىپرستيدند ، و يا به دعوت وى هر گناه ديگرى را مرتكب مىشدند .
دليل بر بطلان اين تفسير ، تعبيرى است كه در آيه شريفه به لفظ ايمان آمده ، نه به لفظ اطاعت ، و نيز آن تفسير « 1 » ديگر كه گفته : « جن در برابر مشركين مجسم مىشدند ، و مشركين آنها را ملائكه مىپنداشتند ، و مىپرستيدند » و همچنين آن تفسير « 2 » ديگر كه گفته : « جنيان بدرون بتها مىرفتند ، تا در هنگام پرستش بتپرستان ، ايشان پرستش شوند » صحيح نيست .
و اى بسا وجه اينكه ايمان به جن را به بيشتر مشركين نسبت دادند ، نه به همه آنان اين باشد كه بيشتر مشركين منظورشان از بتپرستى مصونيت از شرور آلهه بوده ، و از سوى ديگر در مذهب ايشان مبدء تمام شرور جن بوده است ، پس در نتيجه پرستش بيشتر آنان به طور ناخودآگاه پرستش جن بوده است .
و اينكه بعضى « 3 » از مفسرين گفتهاند : منظور از اكثر ، همگى مشركين است ، صحيح نيست ، چون اين توجيه و تفسير وقتى صحيح است ، كه كلمه عبادت به اطاعت تفسير شود ، و حال آنكه توجه فرموديد كه : آيه شريفه سخنى از اطاعت به ميان نياورده ، بلكه سخن از ايمان گفته است .
* ( « فَالْيَوْمَ لا يَمْلِكُ بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ نَفْعاً وَلا ضَرًّا وَنَقُولُ لِلَّذِينَ ظَلَمُوا ذُوقُوا عَذابَ النَّارِ الَّتِي كُنْتُمْ بِها تُكَذِّبُونَ » ) * اين آيه نوعى تفريع و نتيجه گيرى است ، از بيزارى جستن ملائكه از مشركين ، و در اين تفريع و در چند جاى ديگر از كلام خداى تعالى بيان داشته ، كه : به طور كلى هر تابعى از متبوع خود ، و هر متبوعى از تابع خود بيزارى ميجويد ، از آن جمله فرموده : « وَيَوْمَ الْقِيامَةِ يَكْفُرُونَ بِشِرْكِكُمْ » « 4 » و نيز فرموده : « ثُمَّ يَوْمَ الْقِيامَةِ يَكْفُرُ بَعْضُكُمْ بِبَعْضٍ وَيَلْعَنُ بَعْضُكُمْ بَعْضاً » « 5 » و معناى آيه روشن است .
* ( « وَإِذا تُتْلى عَلَيْهِمْ آياتُنا بَيِّناتٍ قالُوا ما هذا إِلَّا رَجُلٌ يُرِيدُ أَنْ يَصُدَّكُمْ عَمَّا كانَ يَعْبُدُ آباؤُكُمْ ) * . . . * ( مِنْ نَذِيرٍ » ) * خطابى است از مشركين ، به عموم مشركين ، كه بعد از شنيدن آيات قرآنى يكديگر را
هامش
( 1 و 2 ) كشاف ، ج 3 ، ص 588 .
( 3 ) روح المعانى ، ج 22 ، ص 151 .
( 4 ) روز قيامت متبوعين شما از شرك شما بيزارى مىجويند . سوره فاطر ، آيه 14 .
( 5 ) روز قيامت يك دسته از شما به دسته ديگر كفر مىورزند ، و دسته اى دسته ديگر را لعن مىكنند . سوره عنكبوت ، آيه 25 .