دنبال آن پديد آوردن نظام آخرت ، همه بر اساس حكمت و خبرويت است ، پس با حكمتش آخرت را بعد از دنيا قرار داد ، چون اگر قرار نمىداد ، خلقت دنيا لغو و عبث مىشد ، و نيكو كار از بد كار متمايز نمىگشت ، هم چنان كه خودش فرموده : « وَما خَلَقْنَا السَّماءَ وَالأَرْضَ وَما بَيْنَهُما باطِلًا » « 1 » تا آنجا كه باز مىفرمايد : « أَمْ نَجْعَلُ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ كَالْمُفْسِدِينَ فِي الأَرْضِ أَمْ نَجْعَلُ الْمُتَّقِينَ كَالْفُجَّارِ » « 2 » .
و با خبرويتش ايشان را بعد از مردن محشور مىكند ، در حالى كه احدى را از قلم نينداخته باشد ، و هر نفسى را به آنچه كسب كرده جزاء مىدهد .
كلمه « خبير » يكى از اسماء حسناى خدا است ، كه از ماده « خبر » گرفته شده ، كه به معناى اطلاع داشتن از جزئيات امور است . پس مىتوان گفت : خبير خصوصىتر از عليم است ، چون عليم در جزئيات و كليات هر دو به كار مىرود ، ولى خبير تنها در جزئيات به كار مىرود .
* ( « يَعْلَمُ ما يَلِجُ فِي الأَرْضِ وَما يَخْرُجُ مِنْها وَما يَنْزِلُ مِنَ السَّماءِ وَما يَعْرُجُ فِيها » ) * كلمه « يلج » مضارع از ماده « ولوج » است ، كه به معناى فرو رفتن ، و بر خلاف خارج شدن است . و كلمه « يعرج » از عروج است ، كه معناى مقابل نزول را مىدهد ، نزول يعنى پايين آمدن ، و عروج يعنى بالا رفتن ، و اينكه فرمود خدا علم دارد به آنچه در زمين فرو مىرود ، و از زمين بيرون مىشود ، و آنچه از آسمان فرو مىآيد ، و به آسمان بالا مىرود ، گويا كنايه است از علم خدا به حركت هر صاحب حركتى ، و آنچه انجام مىدهد ، و آيه شريفه با دو كلمه * ( « وَهُوَ الرَّحِيمُ الْغَفُورُ » ) * ختم شده و گويا در اين جمله اشاره است به اينكه خدا رحمتى دارد ثابت ، و مغفرتى كه خاص اقوامى است كه ايمان داشته باشند .
* ( « وَقالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لا تَأْتِينَا السَّاعَةُ قُلْ بَلى وَرَبِّي لَتَأْتِيَنَّكُمْ عالِمِ الْغَيْبِ ) * . . . * ( فِي كِتابٍ مُبِينٍ » ) * در اين آيه انكار منكرين معاد را به رخ ايشان مىكشد ، چون با عموميت ملك خدا و علمش به همه موجودات جايى براى شك و ترديد در آمدن آن نيست ، تا چه رسد به اينكه به ضرس قاطع آن را انكار كنند ، و به همين جهت به رسول گرامى ( ص )
هامش
( 1 ) ما آسمانها و زمين را باطل نيافريدهايم . سوره ص ، آيه 27 .
( 2 ) آيا ما با آنان كه ايمان آورده و عملهاى صالح كردهاند چون مفسدان معامله مىكنيم ؟ و يا متقين را چون فجار قرار مىدهيم ؟ سوره ص ، آيه 28 .