بيان آيات
در اين آيات ، داستان جنگ خندق ، و به دنبالش سرگذشت بنى قريظه را آورده ، و وجه اتصالش به ما قبل اين است كه در اين آيات نيز در باره حفظ عهد و پيمانشكنى گفتگو شده است .
* ( « يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اذْكُرُوا نِعْمَةَ اللَّه عَلَيْكُمْ إِذْ جاءَتْكُمْ جُنُودٌ ) * . . . * ( بَصِيراً » ) * اين آيه مؤمنين را يادآورى مىكند كه در ايام جنگ خندق چه نعمتها به ايشان ارزانى داشت ، ايشان را يارى ، و شر لشكر مشركين را از ايشان برگردانيد ، با اينكه لشكريانى مجهز ، و از شعوب و قبائل گوناگون بودند ، از غطفان ، از قريش ، احابيش ، كنانه ، يهوديان بنى قريظه ، بنى النضير جمع كثيرى آن لشكر را تشكيل داده بودند ، و مسلمانان را از بالا و پايين احاطه كرده بودند ، با اين حال خداى تعالى باد را بر آنان مسلط كرد ، و فرشتگانى فرستاد تا بيچاره شان كردند .
كلمه « اذ » در جمله « اذ جاءتكم » ظرف است براى نعمت ، يا براى ثبوت آن ، * ( « جاءَتْكُمْ جُنُودٌ » ) * ، لشكرهايى از هر طائفه به سر وقتتان آمدند ، لشكرى از غطفان ، لشكرى از قريش ، و لشكريانى از ساير قبائل ، « فارسلنا » اين جمله بيان آن نعمت است ، و آن عبارت است از فرستادن باد كه متفرع بر آمدن لشكريان است ، و چون متفرع بر آمدن آنها است ، حرف « فاء » بر سر جمله آورد ، * ( « عَلَيْهِمْ رِيحاً » ) * ، فرستاديم بر آنان بادى ، كه مراد از آن ، باد صبا است ، چون نسيمى سرد در شبهايى زمستانى بوده ، * ( « وَجُنُوداً لَمْ تَرَوْها » ) * لشكرهايى كه شما ايشان را نمىديديد ، و آن ملائكه بودند كه براى بيچاره كردن لشكر كفر آمدند ، « * ( وَكانَ اللَّه بِما تَعْمَلُونَ بَصِيراً ) * - و خدا به آنچه مىكنيد بيناست » .
* ( « إِذْ جاؤُكُمْ مِنْ فَوْقِكُمْ وَمِنْ أَسْفَلَ مِنْكُمْ . . . » ) *
لشكرى كه از بالاى سر مسلمانان يعنى از طرف مشرق مدينه آمدند ، قبيله غطفان ، و يهوديان بنى قريظه ، و بنى نضير بودند ، و لشكرى كه از پايين مسلمانان آمدند ، يعنى از طرف غرب مدينه آمدند ، قريش و هم پيمانان آنان از احابيش و كنانه بودند ، و بنا بر اين جمله * ( « إِذْ جاؤُكُمْ مِنْ فَوْقِكُمْ وَمِنْ أَسْفَلَ مِنْكُمْ » ) * عطف بيان است براى جمله * ( « إِذْ جاءَتْكُمْ جُنُودٌ » ) * .
و جمله * ( « إِذْ زاغَتِ الأَبْصارُ وَبَلَغَتِ الْقُلُوبُ الْحَناجِرَ » ) * عطف بيان ديگرى است براى جمله * ( « إِذْ جاءَتْكُمْ . . . » ) * ، و كلمه « زاغت » از زيغ بصر است ، كه به معناى كجى ديد چشم