و ليكن غفلت كردهاند از اينكه كلمه « عالمين » كه « الف و لام » دارد ، افاده عموم مىكند ، يعنى بر عالمها ، كه بر تمام بشر تا روز قيامت صادق است ، پس آدم و نوح و آل عمران و آل ابراهيم بر تمامى معاصرين خود و آيندگان از بشر اصطفاء و برگزيده شدند ، همانطور كه عالمين در آيه « وَما أَرْسَلْناكَ إِلَّا رَحْمَةً لِلْعالَمِينَ » « 1 » افاده عموم مىكند با اين حال چه مانعى دارد كه بگوييم آدم نيز مانند ساير نامبردگان برترى بر همه بشر دارد ، چيزى كه هست ساير نامبردگان بر معاصرين خود و آيندگان ، برگزيده شدند ، ولى آدم بر آيندگان برگزيده شده است .
و بر فرض هم كه بگوييد اصطفاء ، بايد حتما از بين معاصرين باشد ، مىگوييم چه مانعى دارد كه آدم وقتى به مقام اصطفاء رسيده باشد ، كه فرزندانى داشته ، و از بين آنان برگزيده شده باشد ، چون در آيه دلالتى نيست بر اينكه از اول خلقتش و قبل از فرزنددار شدنش به اين مقام رسيده باشد .
علاوه بر اين اگر اصطفاء آدم ، و برگزيده شدنش از بين انسانهاى اولى باشد ، - كه مستدل هم همين را مىگويد - ، اين اصطفاء براى آدم فضيلتى نمىشود ، چون مستدل مىگويد آدم به خاطر عقلدار بودنش اصطفاء شد ، و داشتن عقل اختصاص به آدم نداشت ، فرزندان او نيز عقل داشتند ، پس تمامى بنى آدم نسبت به انسانهاى اولى اصطفاء دارند ، و اينكه در آيه اصطفاء را تنها به آدم نسبت داده ، تخصيص بدون مخصص است .
و نيز چه بسا استدلال كرده باشند به آيه « وَلَقَدْ خَلَقْناكُمْ ثُمَّ صَوَّرْناكُمْ ثُمَّ قُلْنا لِلْمَلائِكَةِ اسْجُدُوا لآدَمَ » « 2 » .
به اين بيان كه كلمه « ثم » در جايى استعمال مىشود كه بين ما قبل و ما بعدش زمانى فاصله شده باشد « 3 » . و در آيه شريفه بين تصوير ، و خلقت « ثم » فاصله شده ، كه مىرساند بين آن دو فاصله زمانى بوده ، پس انسان قبل از خلقت آدم وجود داشته و پس از انسان آدم وجود يافت ، و ملائكه مامور به سجده بر وى شدند .
هامش
( 1 ) تو را نفرستاديم مگر به عنوان رحمت براى همه عالمها . سوره انبياء ، آيه 107 .
( 2 ) ما نخست شما را خلق و سپس تصوير كرديم ، آن گاه به ملائكه گفتيم كه به آدم سجده كنيد .
سوره اعراف ، آيه 11 .
( 3 ) مثلا وقتى مىگوييم : « جاءني زيد ثم عمرو » ، معنايش اين است زيد بديدنم آمد ، و پس از مدتى عمرو آمد ، به خلاف اينكه بگوييم : « جاءني زيد و عمرو » ، كه آن فاصله زمانى را نمىرساند ، و تنها مىفهماند كه زيد و عمرو به ديدنم آمدند . مترجم .