نشوند ، و از ادله عقول روى بگردانند ، و نفهمند كه ملك و تدبير هر دو از خداى سبحان است ، و او يگانه معبود به حق است ، و غير از او ولى و شفيعى ندارند ، و شفاعتى كه براى آلهه خود قائلند خيالى بيش نيست .
* ( « يُدَبِّرُ الأَمْرَ مِنَ السَّماءِ إِلَى الأَرْضِ ثُمَّ يَعْرُجُ إِلَيْه فِي يَوْمٍ كانَ مِقْدارُه أَلْفَ سَنَةٍ مِمَّا تَعُدُّونَ » ) * اين آيه تتميم بيان اين معنا است كه فرمود : تدبير امر موجودات قائم به خداى سبحان است ، و اين خود قرينه است بر اينكه مراد از كلمه « امر » در آيه ، شان است ، نه امر در مقابل نهى .
و كلمه « يدبر » از تدبير است ، و تدبير از ماده « دبر » است كه به معناى دنباله و عقب چيزى است ، و تدبير اين است كه چيزى را پشت سر چيزى قرار دهى ، و يا دستورى را به دنبال ديگر قرار دهى ، و در آيه مورد بحث برگشت مىكند به اينكه خداى تعالى وجود حوادث يكى پس از ديگرى را مانند سلسله زنجيرى كه پشت سر هم و متصل ما بين آسمان و زمين باشد قرار مىدهد ، هم چنان كه در جاى ديگر فرمود : « وَإِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلَّا عِنْدَنا خَزائِنُه وَما نُنَزِّلُه إِلَّا بِقَدَرٍ مَعْلُومٍ » « 1 » و نيز فرمود : « إِنَّا كُلَّ شَيْءٍ خَلَقْناه بِقَدَرٍ » « 2 » .
* ( « ثُمَّ يَعْرُجُ إِلَيْه » ) * - اين جمله از اين جهت كه بعد از جمله * ( « يُدَبِّرُ الأَمْرَ مِنَ السَّماءِ إِلَى الأَرْضِ » ) * قرار گرفته ، خالى از اين اشعار نيست ، كه كلمه « يدبر » معناى تنزيل را متضمن است ، و معنايش اين است كه او تدبير امر مىكند ، در حالى كه نازل كننده است ، و يا او نازل كننده است در حالى كه مدبر است ، از آسمان تا زمين را ، و بعيد نيست منظور از اين امر همان امرى باشد كه در آيه « فَقَضاهُنَّ سَبْعَ سَماواتٍ فِي يَوْمَيْنِ وَأَوْحى فِي كُلِّ سَماءٍ أَمْرَها » « 3 » آمده است .
و در جمله * ( « ثُمَّ يَعْرُجُ إِلَيْه » ) * اشعار است به اينكه مراد از سماء مقام قربى است كه زمام همه امور بدانجا منتهى مىشود ، نه آسمان كه به معناى جهت بالا و يا ناحيه اى از نواحى عالم جسمانى است ، براى اينكه قبلا فرمود : « تدبير امر مىكند از آسمان تا زمين » آن گاه
هامش
( 1 ) هيچ چيز نيست مگر آنكه خزينه هايش نزد ما است ، و ما جز به اندازه معلوم نازل نمىكنيم .
سوره حجر ، آيه 21 .
( 2 ) ما هر چيزى را با اندازه گيرى خلق كردهايم . سوره قمر ، آيه 49 .
( 3 ) پس در دو روز آسمانها را به هفت طبقه ساخت ، و در هر آسمانى امرش را وحى كرد . سوره حم سجده ، آيه 12 .