خود او وعده داده ، و وعده اش حق است .
و چون غرض آن كسى كه خريدار لهو الحديث بوده اين بوده كه امر را بر فريب خوردگانش مشتبه سازد ، و بدين غرض قرآن را اساطير و افسانه هاى كهنه اى مانند افسانه هاى خودش پنداشته ، و آن را خوار شمرده است و هر چه از آيات آن بر او تلاوت شود اعتناء نمىكند ، و از پذيرفتنش استكبار مىكند ، و اين عمل خوار شمردن خداى سبحان است ، لذا در اين آيه اولا وعده به محسنين را با جمله * ( « وَعْدَ اللَّه حَقًّا » ) * تاكيد نمود ، و در ثانى خود را به عزت مطلق ستوده ، تا بفهماند او با خوار شمردن وى خوار نمىشود ، و نيز با حكمت مطلق ستوده ، تا بفهماند هيچ باطلى در سخن او نيست ، و نه هيچ خرافه و مزاحى .
آن گاه براى بار سوم خود را چنين ستوده ، كه تدبير مىكند امر آسمانها و زمين و نبات و حيوان و انسان را ، چون آفريدگار آنهاست ، پس مىتواند اين دسته را وعده بهشت داده و آن دسته را وعده عذاب دهد ، و وعده او حق است ، و جمله * ( « خَلَقَ السَّماواتِ بِغَيْرِ عَمَدٍ تَرَوْنَها . . . » ) * ،
در اين مقام است .
* ( « خَلَقَ السَّماواتِ بِغَيْرِ عَمَدٍ تَرَوْنَها ) * . . . * ( مِنْ كُلِّ زَوْجٍ كَرِيمٍ » ) * در تفسير آيه « اللَّه الَّذِي رَفَعَ السَّماواتِ بِغَيْرِ عَمَدٍ تَرَوْنَها » « 1 » گفتيم كه كلمه « ترونها » احتمال دارد قيد توضيحى باشد ، و معنا اين باشد كه « شما آسمانها را مىبينيد كه ستون ندارد » ، و احتمال هم دارد قيد احترازى باشد و معنا چنين باشد كه : « خدا آنها را بدون ستونى ديدنى خلق كرده » ، تا اشعار داشته باشد به اينكه آسمانها ستون دارد ، ليكن ديدنى نيست .
* ( « وَأَلْقى فِي الأَرْضِ رَواسِيَ أَنْ تَمِيدَ بِكُمْ » ) * - يعنى كوه هاى شامخى در زمين نهاد ، تا زمين دچار اضطراب نگشته و شما را مضطرب نكند ، و اين خود اشعار دارد بر اينكه بين كوه ها و زلزله ها رابطه اى مستقيم است .
* ( « وَبَثَّ فِيها مِنْ كُلِّ دابَّةٍ » ) * - يعنى در زمين از هر جنبده اى منتشر كرد .
* ( « وَأَنْزَلْنا مِنَ السَّماءِ ماءً فَأَنْبَتْنا فِيها مِنْ كُلِّ زَوْجٍ كَرِيمٍ » ) * - يعنى نازل كرديم از جهت بالاى سر شما آبى ، ( كه همان باران باشد ) ، و رويانديم در آن مقدارى از هر دو جفت نباتى شريف ، كه منافع شما در آن است ، و برايتان فوايدى دارد .
در اين بيان اشاره است به اينكه نباتات نيز مانند حيوانات نر و مادهاند ، كه بحث
هامش
( 1 ) سوره رعد ، آيه 2 .