مىشود .
و مراد از رحمت خدا بارانى است كه از ابرها فرو مىريزد ، ابرهايى كه به وسيله بادها گسترش يافته ، و آثار آن عبارت است از هر چيزى كه بر آمدن باران مترتب شود ، چون گياه و درخت و ميوه ، كه در عين اينكه آثار بارانند آثار حيات يافتن زمين بعد از مردنش نيز هستند .
و لذا در آيه شريفه فرمود : « نظر كن به آثار رحمت خدا ، كه چگونه زمين را بعد از مردنش زنده مىكند » كه در اين عبارت باران را رحمت خدا ، و كيفيت زنده كردن زمين بعد از مردنش را آثار آن خوانده ، پس زنده شدن زمين بعد از مردنش از آثار رحمت خدا است ، و نباتات و اشجار و ميوه ها از آثار زنده شدن زمين است ، با اينكه خود آنها نيز از آثار رحمت هستند ، و تدبير ، تدبيرى است الهى ، كه از خلقت باد و ابر و باران حاصل مىشود .
و در جمله * ( « إِنَّ ذلِكَ لَمُحْيِ الْمَوْتى » ) * كلمه « ذلك » اشاره است به خداى تعالى ، كه داراى رحمتى است كه از آثار آن احياى زمين بعد از مردنش مىباشد ، و اگر براى اشاره به خداى تعالى كلمه : « ذلك » را كه مخصوص اشاره به دور است به كار برده ، به منظور تعظيم بوده ، و مراد از « موتى - مردگان » انسان و يا انسان و ساير جانداران است .
و مراد از جمله مذكور فهماندن اين معنا است كه زنده كردن مردگان مثل زنده كردن زمين موات است ، چون در هر دو مرگ هست ، كه عبارت از اين است كه آثار حيات از چيزى سلب شود ، و نيز حيات عبارت از اين است كه چيزى بعد از ساقط شدن آثار حيات از او دوباره اثر حيات به خود بگيرد ، و زمين در فصل بهار داراى اثر حيات مىشود ، پس در فصل بهار خداوند زمين مرده را زنده كرده ، و حيات انسان و حيوان نيز مثل حيات زمين است ، و چيزى غير از آن نيست .
خوب ، وقتى مىبينيم كه خداى تعالى مىتواند از بين چند چيز مثل هم ، يكى را بعد از مردن زنده كند ، ديگر چرا نگوييم كه مىتواند آن چند چيز ديگر را نيز بعد از مردن زنده كند ؟ با اينكه بنا به قاعده معروف : « حكم الامثال فيما يجوز و ما لا يجوز واحد - حكم چند چيز مثل هم در يكى كه محقق شده با آنكه محقق نشده يكى است » . وقتى مىبينيم زمين و نبات مرده را زنده كرده ، بى درنگ بايد قبول كنيم كه حيوان و انسان را هم مىتواند زنده كند .
و جمله * ( « وَهُوَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ » ) * اثبات احياى مذكور است ، به بيانى ديگر مىفرمايد : چرا خدا نتواند مردگان را زنده كند ؟ با اينكه قدرت او عمومى ، و غير محدود ، و غير متناهى است ، و وقتى قدرت غير متناهى شد شامل احياى بعد از موت نيز مىشود ، و گر نه لازم است قدرت مقيد شود و حال آنكه ما آن را مطلق فرض كرديم .