آن است كه بنده به ياد خدا باشد ، براى اينكه هر چند فرموده : « فَاذْكُرُونِي أَذْكُرْكُمْ » « 1 » ولى در اين معامله تنها بنده سود مىبرد
بعضى « 2 » ديگر گفتهاند : « معنايش اين است كه : خدا به ياد بنده اش باشد مهمتر است از نماز بنده » بعضى « 3 » ديگر گفتهاند : معنايش اين است كه : خدا به ياد بنده اش باشد از هر چيزى مهمتر است .
بعضى « 4 » ديگر گفتهاند : « عنايش اين است كه : ذكر كردن بنده ، خدا را در نماز از ساير اركان نماز مهمتر است » . بعضى « 5 » ديگر گفتهاند : « ذكر كردن بنده ، خدا را در نماز مهمتر است از اينكه او را در خارج نماز ذكر كند » بعضى « 6 » ديگر چنين معنا كردهاند : « كه ذكر كردن بنده ، خدا را از ساير كارهايش مهمتر است » .
بعضى ديگر چنين گفتهاند : درست است كه نماز از فحشاء و منكرات نهى مىكند ، اما اينكه بنده خدا در هنگام رويارويى با گناه به ياد خدا بيفتد كه او را از آن گناه نهى كرده مهمتر است .
بعضى « 7 » ديگر گفتهاند : كلمه « اكبر » از معناى برترى عارى است ، و با اينكه براى آن درست شده ، در اينجا آن را افاده نمىكند ، پس لازم نيست چيزى باشد كه ذكر اللَّه از آن مهمتر باشد ، و از اين قبيل « افعل التفضيل » ها در قرآن آمده ، كه معناى تفضيل و برترى را نمىدهد مانند آيه « ما عِنْدَ اللَّه خَيْرٌ مِنَ اللَّهْوِ - آنچه نزد خدا است از لهو بهتر است » ، چون مىدانيم لهو خوب نيست ، تا آنچه نزد خدا است خوبتر باشد .
اينها اقوال و نظريه هايى است مختلف كه ما از بحث پيرامون آنها خوددارى نموديم ، چون اختصار را ترجيح داديم ، و دقت در آيه براى خواننده كافى است از بحث كردن ما ، علاوه بر اين خود خواننده مىداند كه بعضى از اين وجوه تحكم و بيهوده حرف زدن است .
* ( « وَاللَّه يَعْلَمُ ما تَصْنَعُونَ » ) * - يعنى خدا مىداند آنچه را كه شما از خير و شر انجام مىدهيد ، و چون مىداند بر شما لازم است كه مراقب او باشيد ، و از او غافل نگرديد ، و بنا بر اين جمله مورد بحث مخصوصا بنا بر قول اول مردم را تحريك و تشويق بر مراقبت مىكند .
* ( « وَلا تُجادِلُوا أَهْلَ الْكِتابِ إِلَّا بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ إِلَّا الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْهُمْ » ) * بعد از آنكه در جمله * ( « اتْلُ ما أُوحِيَ إِلَيْكَ » ) * ، رسول خدا ( ص ) را
هامش
( 1 ) مرا ياد كنيد تا شما را ياد كنم . سوره بقره ، آيه 152 .
( 2 ) روح المعانى ، ج 20 ، ص 164 .
( 3 و 4 و 5 و 6 و 7 ) روح المعانى ، ج 20 ، ص 165 .