نمازگزار را با حال كسى مقايسه كنى كه در نمازش اهتمام بيشترى دارد ، خواهى ديد كه دومى از گناهان بيشترى پروا دارد ، و به همين قياس هر چه نماز كاملتر باشد ، خوددارى از فحشاء و منكرات بيشتر خواهد بود .
* ( « وَلَذِكْرُ اللَّه أَكْبَرُ » ) * - راغب در مفردات مىگويد : كلمه « ذكر » گاهى در معناى « ياد ، خاطر » به كار برده مىشود ، مثلا مىگويند « أفى ذكرك - آيا به ياد دارى و آيا به خاطر دارى » . و اين ياد و خاطر هيئتى است در نفس ، كه با داشتن آن انسان مىتواند آنچه از معلومات كسب كرده حفظ كند ، و از دست ندهد ، مانند حافظه ، با اين تفاوت كه حفظ را در جايى به كار مىبرند كه مطلبى را در حافظه خود داشته باشد ، هر چند كه الآن حاضر و پيش رويش نباشد ، به خلاف ذكر كه در جايى به كار مىرود كه علاوه بر اينكه مطلب در صندوق حافظه اش هست ، در نظرش حاضر هم باشد .
و گاهى كلمه ذكر را در حضور قلب و يا حضور در زبان استعمال مىكنند ، مثلا مىگويند : ذكر خدا دو نوع است ، يكى ذكر به زبان ، و يكى هم ذكر به قلب ، يعنى حضور در قلب ، و به همين جهت است كه گفتهاند : ذكر دو نوع است ، ذكر از نسيان ، - يعنى ذكر به معناى اول - ، و ذكر بدون نسيان ، - يعنى ذكر به معناى دوم - كه به معناى ادامه حفظ است ، معناى سوم ذكر هم عبارت است از سخن ، چون هر سخنى را ذكر هم مىگويند « 1 » .
و ظاهرا اصل در معناى اين كلمه همان معناى اول است ، و اگر معناى دوم را ( نام خدا را بردن ) هم ذكر ناميده از اين بابت است كه ذكر لفظى مشتمل بر معناى قلبى نيز هست ، و ذكر قلبى نسبت به ذكر لفظى اثرى را مىماند كه بر سبب مترتب مىشود ، يا نتيجه اى است كه از عمل عايد مىگردد .
و اگر نماز را ذكر ناميدهاند ، براى اين است كه : نماز هم مشتمل است بر ذكر زبانى از تهليل ، و حمد ، و تسبيح ، و هم به اعتبارى ديگر مصداقى است از مصاديق ذكر ، چون مجموعه آن عبوديت بنده خدا را مجسم مىسازد ، و لذا خداى تعالى نماز را ذكر اللَّه ناميده و فرموده : « إِذا نُودِيَ لِلصَّلاةِ مِنْ يَوْمِ الْجُمُعَةِ فَاسْعَوْا إِلى ذِكْرِ اللَّه » « 2 » و هم به اعتبارى ديگر امرى است كه ذكر بر آن مترتب مىشود ، ترتب غايت بر صاحب غايت ، يعنى نتيجه نماز ياد خدا است ، هم چنان كه آيه « وَأَقِمِ الصَّلاةَ لِذِكْرِي » « 3 » به آن اشاره مىكند .
هامش
( 1 ) مفردات راغب ، ماده « ذكر » .
( 2 ) چون روز جمعه به سوى نماز ندا مىشود ، بشتابيد به سوى ذكر اللَّه . سوره جمعه ، آيه 9 .
( 3 ) نماز به پادار براى ياد من . سوره طه ، آيه 14 .