متوجهش نمىشود ، و آن اين است كه : نماز مانند يك انسانى كه ديگرى را از فحشاء و منكرات نهى مىكند ، به شخص نمازگزار مىگويد : زنا مكن ، ربا مخور ، دروغ مگو ، و . . . و ليكن همانطور كه در آن انسان لازمه نهى اين نيست كه شنونده گوش هم بدهد ، و از گفته او منتهى هم بشود ، در نماز نيز چنين است ، يعنى نماز مرتب به نمازگزار مىگويد كه چنين و چنان مكن ، و ليكن لازمه اين نهى اين نيست كه نمازگزار منتهى هم بشود ، و از آن كارها دست بردارد . مگر نهى نماز از نهى خدا مهمتر و مؤثرتر است ، خداى تعالى در آيه شريفه « إِنَّ اللَّه يَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَالإِحْسانِ وَإِيتاءِ ذِي الْقُرْبى وَيَنْهى عَنِ الْفَحْشاءِ وَالْمُنْكَرِ » « 1 » ، به عدل و احسان و صله رحم امر مىكند ، و از فحشاء و منكر نهى مىفرمايد ، و مع ذلك مردم هم چنان نافرمانىاش مىكنند ، و نهى او باعث انتهاى مردم نمىشود ، نهى نماز هم مثل آن ، پس اشكالى كه بر آيه شده ناشى از اين توهم است كه نهى همواره مستلزم انتهاء است ، و اين توهمى است باطل .
از بعضى « 2 » از مفسرين نقل شده كه در پاسخ از اين اشكال گفتهاند : « نماز را براى اين مىخوانند كه به ياد خدا بيفتند ، هم چنان كه خود خداى تعالى هم فرموده : » أَقِمِ الصَّلاةَ لِذِكْرِي - نماز را براى ياد من به پا دار « ، و كسى كه به ياد خدا باشد ، مسلما از اعمالى كه خوشايند خدا نيست پرهيز مىكند ، و آن اشخاصى كه در اشكال مورد نظرند ، اشخاصى هستند كه اگر نماز نخوانند گناه بيشتر مىكنند ، و نماز در آنها اين مقدار اثر گذاشته كه منكرات را كمتر مرتكب شوند » .
ليكن خواننده عزيز توجه دارد كه هيچ يك از اين جوابها با سياق حكم ، و تعليلى كه در آيه شريفه آمده نمىسازد ، براى اينكه آنچه از سياق برمىآيد اين است كه : اگر دستور دادهاند به اينكه مردم نماز بخوانند ، براى اين است كه نماز آنان را از فسق و فجور بازمىدارد ، و اين تعليل مىفهماند كه نماز عملى است عبودى ، كه به جا آوردنش صفتى در روح آدمى پديد مىآورد كه آن صفت به اصطلاح معروف ، پليسى است غيبى ، و صاحبش را از فحشاء و منكرات بازمىدارد ، و در نتيجه جان و دلش را از قذارت گناهان و آلودگىهايى كه از اعمال زشت پيدا مىشود ، پاك مىنمايد .
پس معلوم مىشود مقصود از نماز رسيدن به آن صفت است ، يعنى صفت بازدارى از
هامش
( 1 ) بدرستى كه خداوند امر مىكند به عدل و نيكويى كردن و به عطا كردن به نزديكان ، و نهى مىكند از كار زشت و ناپسند . سوره نحل ، آيه 90 .
( 2 ) روح المعانى ، ج 20 ، ص 163 .