حقيقت باشد ، پس در حقيقت تدبير عبارت شد از خلقت بعد از خلقت ، اما خلقت هر چيزى با رعايت خلقتهاى قبل و بعد ، كه چون تك تك هر ايجادى در نظر گرفته شود خلقت است ، و چون رابطه و اتصال بين همه خلقها در نظر گرفته شود تدبير است ، پس تدبير ، چيزى سواى خلقت نيست .
و چون خلقت و صنع همه به خداى تعالى منتهى مىشود ، و اين منتهى شدنش ضرورى و غير قابل انكار است ، ناگزير تدبير هم منتهى به اوست ، و به هيچ وجه نمىشود به غير او دانست ، و غير خداى تعالى هر چه هست مخلوق خدا ، و قائم به خدا ، و مملوك او است ، خودش مالك هيچ نفعى و ضررى نيست ، و محال است كه قائم به غير از او باشد ، و آن غير ، مستقل در تدبير او ، و مستغنى از خدا باشد ، و اين همان معناى حق بودن ، و بازيچه نبودن ، و جد بودن ، و شوخى نبودن خلقت است .
پس اگر بعضى از مخلوقات خدا مدبر بعضى از مخلوقات ديگرش بوده باشد ، اين ولايت در تدبير ولايت حقيقى نيست ، چون ولى نامبرده باز هم مالك واقعى ، و به حقيقت معناى كلمه نيست ، و به اين معنا چيزى را مالك نمىباشد ، و در نتيجه آنچه دخل و تصرف مىكند جنبه بازى را دارد ، و اگر فرضا خدا چنين ولايتى را به بعضى از مخلوقات خود بدهد ، او هم با مخلوقات خود بازى كرده است ، و ساحت او منزه از لعب و بازى است ، و فرض مذكور تنها و تنها فرض است ، و حقيقتى نمىتواند داشته باشد ، و ولايت فرض شده فقط اسمى از ولايت را دارد ، و به كلى از حقيقت معناى كلمه تهى است ، هم چنان كه تار عنكبوت اينچنين است « 1 » .
* ( « إِنَّ فِي ذلِكَ لآيَةً لِلْمُؤْمِنِينَ » ) * - در اين جمله آيت بودن خلقت را اختصاص داد به مؤمنين ، با اينكه براى عموم مردم آيت است ، و اين بدان جهت است كه : تنها مؤمنين از اين آيت سود مىبرند ، و از آن به صاحب آيت يعنى خداى تعالى راه مىيابند .
* ( « اتْلُ ما أُوحِيَ إِلَيْكَ مِنَ الْكِتابِ وَأَقِمِ الصَّلاةَ إِنَّ الصَّلاةَ تَنْهى عَنِ الْفَحْشاءِ وَالْمُنْكَرِ وَلَذِكْرُ اللَّه أَكْبَرُ . . . » ) *
بعد از آنكه اجمال داستانهاى امم سابق را بيان كرد ، كه شرك و گناهان و منكراتشان ، كارشان را به چه شقاوتى كشانيد ، شقاوتى ابدى ، و خسرانى دائم ، اينك در اين
هامش
( 1 ) باز فراموش نشود كه بيان گذشته با ولايت انبياء منافات ندارد ، چون هر چند كه خداى تعالى به آن حضرت ولايت در تكوين داده و به دست آنان تدبير عالم مىكند ليكن باز مالك ولايت خود اوست و آن حضرات جنبه وساطت را دارند و مستقل در تاثير نيستند ( مترجم ) .