* ( « وَتِلْكَ الأَمْثالُ نَضْرِبُها لِلنَّاسِ وَما يَعْقِلُها إِلَّا الْعالِمُونَ » ) * اين جمله به مثلهايى كه در قرآن زده شده اشاره مىكند ، و مىفرمايد كه هر چند آنها را همه مردم مىشنوند ، و ليكن حقيقت معانى آن و لب مقاصدش را تنها اهل دانش درك مىكنند ، آن كسانى كه حقايق امور را مىفهمند ، و بر ظواهر هر چيزى جمود نمىكنند .
دليل بر اين معنا جمله * ( « ما يَعْقِلُها » ) * است ، براى اينكه ممكن بود بفرمايد : « و لا يؤمن بها » ، و يا تعبيرى نظير آن بياورد ، پس اينكه فرمود : * ( « ما يَعْقِلُها » ) * دليل بر آن است كه منظور درك حقيقت و مغز آن مثلها است ، و گر نه بسيارى از غير دانايان هستند كه به ظواهر آن مثلها ايمان دارند .
پس درك مثلهايى كه در كلام خدا زده شده نسبت به فهم و شعور مردم مختلف است ، بعضى از شنوندگان هستند كه به جز شنيدن الفاظ آن و تصور معانى ساده اش هيچ بهره اى از آن نمىبرند ، چون در آن تعمق نمىكنند ، بعضى ديگر هستند كه علاوه بر آنچه كه دسته اول مىشنوند و مىفهمند ، در مقاصد آن تعمق هم مىكنند ، و حقايق باريك و دقيقش را درك مىنمايند .
در اين آيه اشاره است به اينكه مثل زدن بتپرستى به تار تنيدن عنكبوت ، صرف مثل شعرى و ادعاى خالى از دليل نيست ، بلكه پايه اى از حجت و برهان عقلى دارد ، و حقيقت حقه و ثابته اى دارد ، كه آيه بعد به آن اشاره مىكند .
* ( « خَلَقَ اللَّه السَّماواتِ وَالأَرْضَ بِالْحَقِّ إِنَّ فِي ذلِكَ لآيَةً لِلْمُؤْمِنِينَ » ) * مراد از حق بودن خلقت آسمانها و زمين اين است كه : بفهماند در خلقت آنها بازيچه در كار نيست ، هم چنان كه جاى ديگر اين معنا را صريحا اعلام نموده و فرموده : « وَما خَلَقْنَا السَّماواتِ وَالأَرْضَ وَما بَيْنَهُما لاعِبِينَ ما خَلَقْناهُما إِلَّا بِالْحَقِّ وَلكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لا يَعْلَمُونَ » .
پس خلقت آسمانها و زمين بر اساس نظامى ثابت و تغيير ناپذير است ، و سنت الهى نه اختلاف مىپذيرد و نه تخلف ، تدبير هم خود از خلقت است ، و اين دو با يكديگر اختلاف ندارند ، و هيچ كس از ديگرى تخلف نمىكند .
براى اينكه تدبير حوادث جاريه در عالم ، معنايش اين است كه : يك حادثى را دنبال حادثى ديگر به وجود بياورد ، حادثى باشد كه وقتى دنبال حادث اول پديد آورد ، نظامى اتم به وجود آيد ، و آن چنان حوادث را ترتيب دهد كه به غايتها و نتايجى منتهى شود كه حق و
هامش
( 1 ) ما آسمانها و زمين را به بازيچه خلق نكرديم ، و آنها را جز به حق نيافريديم ، و ليكن بيشترشان نمىفهمند . سوره دخان ، آيه 38 و 39 .