باشد .
* ( « إِنَّا مُنَجُّوكَ وَأَهْلَكَ إِلَّا امْرَأَتَكَ كانَتْ مِنَ الْغابِرِينَ » ) * - يعنى ما تو و خانواده ات را نجات خواهيم داد ، مگر همسرت را كه از باقىماندگان خواهد بود ، يعنى باقىماندگان در عذاب . و اين جمله علت نداشتن ترس و اندوه را بيان مىكند .
* ( « إِنَّا مُنْزِلُونَ عَلى أَهْلِ هذِه الْقَرْيَةِ رِجْزاً مِنَ السَّماءِ بِما كانُوا يَفْسُقُونَ » ) * اين آيه بيان است براى جمله * ( « إِنَّا مُنَجُّوكَ وَأَهْلَكَ » ) * و مىفرمايد : غير از تو و خانواده ات آنچه در قريه هست به خاطر فسقهايى كه مىكردند ، دچار عذابى مىشوند كه ما آن را از آسمان نازل خواهيم كرد . و كلمه « رجز » به معناى عذاب است .
* ( « وَلَقَدْ تَرَكْنا مِنْها آيَةً بَيِّنَةً لِقَوْمٍ يَعْقِلُونَ » ) * ضمير مؤنث در « منها » به قريه برمىگردد ، و « ترك » به معناى باقى گذاشتن است ، و معنايش اين است كه : ما از اين قريه تنها علامتى روشن باقى گذاشتيم ، براى مردمى كه تعقل دارند ، تا از ديدن آن عبرت گيرند و از خدا بترسند ، و آن علامت همان آثار و خرابه هايى است كه بعد از نزول عذاب از قريه باقى مىماند . و ليكن امروز معلوم نيست كه آن آثار كجا است . و چه بسا گفته مىشود كه : « بعد از جريان هلاكت آنان ، آب دريا آن شهر را گرفت ، و آن دريا همان بحر لوط است » . و ليكن از ظاهر آيه - بطورى كه ملاحظه مىكنيد - برمىآيد كه آثار اين شهر در زمان نزول آيات مورد بحث معروف بوده ، و از اين ظاهرتر اين جمله است كه در سوره حجر در باره همين آثار صراحتا فرموده : « وَإِنَّها لَبِسَبِيلٍ مُقِيمٍ » « 1 » و در سوره صافات آيه 138 فرموده : « وَإِنَّكُمْ لَتَمُرُّونَ عَلَيْهِمْ مُصْبِحِينَ وَبِاللَّيْلِ أفَلا تَعْقِلُونَ » « 2 » .
* ( « وَإِلى مَدْيَنَ أَخاهُمْ شُعَيْباً فَقالَ يا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّه وَارْجُوا الْيَوْمَ الآخِرَ وَلا تَعْثَوْا فِي الأَرْضِ مُفْسِدِينَ » ) * در اين آيه حكايت مىكند كه شعيب مردم را به عبادت خدا ، يعنى به توحيد مىخواند ، و اينكه به معاد معتقد شوند ، چون رجاى آخرت همان اعتقاد به معاد است ، و اينكه در زمين فساد نكنند ، و - به طورى كه بعضى « 3 » از مورخين در تاريخ قوم مدين گفتهاند - عمده ترين فسادانگيزى آنان در زمين عبارت بوده از كمفروشى و خيانت در كيل و وزن .
هامش
( 1 ) و آن شهر خراب بر سر راهى است ثابت . سوره حجر ، آيه 76 .
( 2 ) و شما همواره در صبح و شب بر خرابه آنان عبور مىكنيد باز تعقل نمىكنيد ؟ سوره صافات ، آيه 137 و 138 .
( 3 ) روح البيان ، ج 6 ، ص 468 .