و منظور از اينكه فرمود : * ( « إِنَّه هُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ » ) * ، اين است كه : او عزيزى است كه هر كس را يارى كند خوار نمىشود و حكيمى است كه هر كس را حفظ كند ضايع نمىشود ، ذليل نمىشود و حكيمى است كه هر كس جانب او را رعايت كند او تنها و بىكسش نمىگذارد .
* ( « وَوَهَبْنا لَه إِسْحاقَ وَيَعْقُوبَ » ) * معنى اين جمله ظاهر است .
* ( « وَآتَيْناه أَجْرَه فِي الدُّنْيا وَإِنَّه فِي الآخِرَةِ لَمِنَ الصَّالِحِينَ » ) * كلمه « اجر » به معناى جزايى است كه در مقابل عملى قرار گيرد ، و عايد صاحب عمل شود ، و فرق بين « اجر » با « اجرت » اين است كه : اجرت تنها در پاداشهاى دنيايى به كار مىرود ، ولى كلمه « اجر » هم در پاداشهايى دنيايى استعمال مىشود و هم آخرتى .
و نيز فرق بين « اجر » و « جزاء » اين است كه : كلمه « اجر » تنها در پاداشهاى خير و نافع استعمال مىشود ، ولى جزاء هم در خير و هم در شر ، هم در نافع و هم در مضر .
همانطور كه گفتيم كلمه اجر ، هم در پاداشهاى دنيوى به كار مىرود و هم اخروى ، ليكن در كلام خداى تعالى غالبا در پاداشهاى اخروى به كار رفته ، كه خدا براى بندگان مؤمن خود تهيه ديده ، كه يا عبارت است از مقامات قرب ، و يا درجات ولايت ، كه يكى از آنها بهشت است ، آرى در بعضى از آيات قرآنى در پاداش دنيايى نيز به كار رفته ، مانند آيه « إِنَّه مَنْ يَتَّقِ وَيَصْبِرْ فَإِنَّ اللَّه لا يُضِيعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِينَ » « 1 » كه حكايت كلام يوسف ( ع ) است ، و نيز مانند آيه « وَكَذلِكَ مَكَّنَّا لِيُوسُفَ فِي الأَرْضِ يَتَبَوَّأُ مِنْها حَيْثُ يَشاءُ نُصِيبُ بِرَحْمَتِنا مَنْ نَشاءُ ، وَلا نُضِيعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِينَ » « 2 » كه در اين دو آيه كلمه « اجر » بر پاداش دنيوى اطلاق شده است .
* ( « وَآتَيْناه أَجْرَه فِي الدُّنْيا » ) * - ممكن است مراد از اين اجر ، اجر دنيوى نيكو باشد ، آن وقت مناسبتر آن است كه بگوييم كلمه « فى الدنيا » متعلق به « اجر » است ، نه به « ايتاء - دادن » و اى بسا اين معنا به آيه اى ديگر تاييد شود ، كه مىفرمايد : « وَآتَيْناه فِي الدُّنْيا حَسَنَةً ، وَإِنَّه فِي الآخِرَةِ لَمِنَ الصَّالِحِينَ » « 3 » چون ظاهرا مراد از « حسنه » همان زندگى و عيش نيكو است ، و مراد از
هامش
( 1 ) كسى كه تقوى بورزد ، و صبر كند ، خدا اجر نيكوكاران را ضايع نمىسازد . سوره يوسف ، آيه 90 .
( 2 ) و اين چنين يوسف را در زمين مكنت داديم ، تا هر جا بخواهد منزل كند ، ما هر كه را بخواهيم به رحمت خود مىرسانيم ، و اجر نيكوكاران را ضايع نمىكنيم . سوره يوسف ، آيه 56 .
( 3 ) ما به او در دنيا حسنه داديم ، و او در آخرت از صالحان است . سوره نحل ، آيه 122 .