و اين معنا را در باره هر متبوعى نسبت به تابع خود بيان كرده ، و فرموده : « إِذْ تَبَرَّأَ الَّذِينَ اتُّبِعُوا مِنَ الَّذِينَ اتَّبَعُوا وَرَأَوُا الْعَذابَ وَتَقَطَّعَتْ بِهِمُ الأَسْبابُ » « 1 » و مراد از لعن يكديگر اين است كه : اين عده آن عده را لعن مىكنند ، هم چنان كه باز قرآن كريم مىفرمايد : « كُلَّما دَخَلَتْ أُمَّةٌ لَعَنَتْ أُخْتَها » « 2 » .
آن گاه دنبال جمله فوق فرمود : * ( « وَمَأْواكُمُ النَّارُ وَما لَكُمْ مِنْ ناصِرِينَ » ) * و اين جمله اشاره است به اينكه و بال اعمالشان به ايشان مىرسد ، و كيفر خود را كه همان آتش است و هلاكى ابدى را دنبال دارد مىبينند ، و هيچ ناصرى كه ياريشان كند ، و از آنان دفاع نمايد ، ندارند ، پس ايشان كه در دنيا متوسل به مودت شدند ، تا از يارى يكديگر و تعاون اجتماعى و پشتيبانى از هم بهره مند شوند ، به همين خاطر شرك ورزيدند ، روز قيامت دشمن يكديگر خواهند شد ، و بر ضد يكديگر قيام خواهند نمود ، و سرانجامشان بيزارى و ترك يارى يكديگر خواهد شد .
* ( « فَآمَنَ لَه لُوطٌ وَقالَ إِنِّي مُهاجِرٌ إِلى رَبِّي إِنَّه هُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ » ) * يعنى لوط ( ع ) به ابراهيم ( ع ) ايمان آورد و اگر بپرسى بايد فرموده باشد « فامن به لوط » چرا فرمود : * ( « فَآمَنَ لَه لُوطٌ » ) * ؟ در جواب مىگوييم : كلمه ايمان هم با لام متعدى مىشود ، و هم با باء ، و در هر دو صورت معنا يكى است .
بعضى « 3 » از مفسرين در جمله * ( « وَقالَ إِنِّي مُهاجِرٌ إِلى رَبِّي » ) * گفتهاند كه : « ضمير در آن به لوط برمىگردد ، يعنى لوط گفت كه من مهاجرت مىكنم » . بعضى « 4 » ديگر گفتهاند : « به ابراهيم برمىگردد » . مؤيد مفسر دوم آيه « وَقالَ إِنِّي ذاهِبٌ إِلى رَبِّي سَيَهْدِينِ » « 5 » مىباشد .
و گويا منظور از مهاجرت به سوى پروردگار ، دورى از وطن ، و بيرون شدن از بين قوم و فاميل مشرك ، و رفتن به سرزمين غربت براى خداست ، يعنى من اين زحمتها را تحمل مىكنم ، تا در غربت كسى مانع يكتاپرستيم نشود ، بنا بر اين مهاجرت را ، مهاجرت به سوى خدا خواندن نوعى مجاز عقلى است .
هامش
( 1 ) روزى كه رؤسا و پيشوايان از تابعان خود بيزارى مىجويند ، عذاب را مىبينند و دستشان از اسباب قطع مىشود . سوره بقره ، آيه 166 .
( 2 ) هر امتى كه در مىآيد امت ديگر را لعنت مىكند . سوره اعراف ، آيه 38 .
( 3 و 4 ) مجمع البيان ، ج 8 ، ص 280 .
( 5 ) و گفت من به سوى پروردگارم خواهم رفت ، و او مرا هدايت خواهد كرد . سوره صافات ، آيه 99 .