مورد بحث اين است كه : هر كس به خدا ايمان بياورد ، و يا هر كس كه به زبان بگويد : من ايمان آوردم ، اميد لقاى خدا را دارد ، و اگر به جاى اين فرموده : « هر كس اميد لقاى خدا را دارد » از باب به كار بردن سبب در جاى مسبب است .
و مراد از * ( « لِقاءَ اللَّه » ) * قرار گرفتن بنده است در موقعى كه ديگر بين او و بين پروردگارش حجابى نباشد ، هم چنان كه روز قيامت نيز اين چنين است ، چون روز قيامت روز ظهور حقايق است ، كه قرآن كريم در باره اش فرمود : « وَيَعْلَمُونَ أَنَّ اللَّه هُوَ الْحَقُّ الْمُبِينُ - آن روز يقين مىكنند كه خدا حق آشكار است » .
بعضى « 1 » از مفسرين در معناى « لقاى خدا » گفتهاند : « مراد از آن ، بعث است » بعضى « 2 » ديگر گفتهاند : « مراد از آن رسيدن به عاقبت زندگى ، و ديدار ملك الموت ، و حساب و جزاء است » بعضى « 3 » ديگر گفتند : « مراد ، ملاقات جزاى خدا ، يعنى ثواب و يا عقاب اوست » بعضى « 4 » ديگر گفتهاند : « مراد ملاقات حكم او در روز قيامت است » . بنا بر بعضى از اين وجوه كلمه « رجاء » به معناى ترس است .
و اين وجوه خرافه گويى و دور از ظاهر كلام است ، كه هيچ احتياجى به ارتكاب آنها نيست ، مگر آنكه بگوييم خواستهاند * ( « لِقاءَ اللَّه » ) * را به لازمه معنايش تفسير كنند . ( پس معناى صحيح همان است كه گفتيم لقاى هر چيز علم يافتن به وجود او است ، و روز قيامت مردم به حقانيت خدا علم پيدا مىكنند ، و لقاى علمى برايشان حاصل مىشود ) .
* ( « فَإِنَّ أَجَلَ اللَّه لآتٍ » ) * - كلمه « أجل » به معناى غايت و نهايتى است كه زمان دين و يا هر چيز ديگرى بدان منتهى مىگردد ، گاهى هم اطلاق مىشود به مجموع زمان دين ، نه آخر آن ، ولى استعمالش غالبا در همان معناى اول است .
و * ( « أَجَلَ اللَّه » ) * عبارت است از آن غايتى كه خدا براى لقاى خود معين كرده . و آن آمدنى است ، و هيچ شكى در آن نيست ، و در اين جمله خداى تعالى مطلب را در نهايت درجه تاكيد فرموده ، و لازمه حتمى بودن اين اجل يعنى روز قيامت اين است كه بنده خدا در باره آن مسامحه روا ندارد ، و آن را سبك نشمارد ، و در ايمان حقيقى به خدا و صبر در برابر آن ، و تحمل فتنه هايى كه به خاطر آن رو مىآورد كوتاهى ننموده و از دين خدا و ايمان به او برنگردد .
خداى تعالى با جمله * ( « وَهُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ » ) * بر اين تاكيد افزوده ، چون وقتى خداى
هامش
( 1 و 2 و 3 و 4 ) روح المعانى ، ج 20 ، ص 137 .